ß – jest literą występującą tylko w alfabecie języka niemieckiego.

• Znak jest ligaturą małych liter »ſ« (s) i »ʒ« (z) staroniemieckiego pisma.
• Znak określa się po niemiecku jako Es-Zett (co oddaje jego stworzenie) albo niekiedy jako scharfes S, bo czytany jest jak polskie "s".
• Używany jest wyłącznie po samogłoskach długich i dyftongach, w innym położeniu zastępowany przez ss.
• W Szwajcarii i w Liechtensteinie niestosowany w ogóle (oddawany zawsze przez ss).
• Jego zastępowanie przez ss jest także wtedy konieczne, kiedy klawiatura maszyny do pisania lub komputera nie zawiera tego znaku.

Niekiedy ß stosowano zamiast polskiego sz. (Reprodukcja tekstu na okładce polskiego słownika etymologicznego)

Reforma

Dawniej stosowany częściej niż dziś, w odgórnie reformowanej pisowni języka niemieckiego znak ß zastąpiony został przez ss w położeniu po samogłosce krótkiej, a przed spółgłoską lub na końcu wyrazu, na przykład:

• Expreß → Express
• Boß → Boss
• Schloß → Schloss

Obowiązujące przed reformą z 1996 r. reguły pisania ß pochodzą od ortografa Johanna Christopha Adelunga i zostały wprowadzone do szkół i urzędów reformą niemieckiej pisowni z 1901 r.

Zgodnie z nimi ß pisano:

• na końcu wyrazu: muß, aß, Kuß, daß
• na końcu częstki wyrazowej: kußecht, Schlußstrich, Paßbild
• przed spółgłoską: müßt, paßt, grüßt, wäßrig, unvergeßne, Rößl
• po akcentowanej długiej samogłosce: Straße, aß, aßen, Buße, grüßt (niezmienione)
• po dwugłosce: heißen, außen (niezmienione)

"ss" natomiast tylko:

• między samogłoskami, z których pierwsza była krótka: müssen, Wasser, Küsse, Rüssel.
• w wyrazach obcych: Renaissance, Croissant, Fitness.

Zbitka ss pozostawała na końcu wyrazu, jeżeli po nim stał apostrof: (ich) lass', ale: laß! (tryb rozkazujący).

Pewne nazwy własne nie stosowały się do reguły pisania ß na końcu, n.p.: ciąg uliczny we Frankfurcie nad Menem Freßgass (z powodu gwary brakuje na końcu litery "e"), miejscowość Neuss i osoba Günter Grass.

 »ß« i »ss« a »s« 

Litera s odpowiada głosce z z wyjątkiem niektórych zapożyczeń (zwłaszcza z języka angielskiego), chyba że ulega ubezdźwięcznieniu. Jednak inaczej, niż w języku polskim, ubezdźwięcznienie następuje nie tylko przed spółgłoskami bezdźwięcznymi i w wygłosie wyrazu, ale często też w wygłosie morfemu. W tym ostatnim przypadku ubezdźwięcznienie nie następuje przed końcówkami fleksyjnymi rozpoczynającymi się od samogłoski. A więc na przykład: das Haus das 'haʊs (ubezdźwięcznienie w wygłosie wyrazu), häuslich 'hɔʏsliç (ubezdźwięcznienie w wygłosie morfemu), ale: die Häuser di: 'hɔʏzɐ (brak ubezdźwięcznienia przed samogłoską w nagłosie końcówki fleksyjnej), por. pol. chodź 'xɔʨ – chodźmy 'xɔʨmɨ^[1], ale: chodzimy xɔ'ʥimɨ. Z tego powodu łącznik -(e)s- czyta się jak [(ə)s] (Todesangst ˌtɔ:dəs'ʔaŋst).

Niekiedy ß/ss wymienia się z s: das Geheimnis – die Geheimnisse, des – dessen (ale den – denen), aus – außer. Wynika to z wymowy.

Połączenia st, sp na początku wyrazów i cząstek wyrazowych czyta się odpowiednio jak polskie szt ʃt i szp ʃp (Stube 'ʃtu:bə, verspäten fɐ'ʃpe:tən). W innych pozycjach przed spółgłoskami bezdźwięcznymi s oznacza głoskę s, a ß/ss spotyka się rzadko (Ski, Aster, ist – 'jest', ale isst (nowe)/ ißt (dawne) – 'je').

Przypisy