136108 Haumea

Skocz do: nawigacji, szukaj

136108 Haumea – planeta karłowata z Pasa Kuipera, równocześnie planetoida należy też do grupy plutoidów. Wcześniejsze jej tymczasowe oznaczenie to (136108) 2003 EL61, a nieoficjalna nazwa - „Santa” (Święty Mikołaj). Została odkryta 7 marca 2003.

Odkrycie

Choć odkrycie ogłoszono 29 lipca 2005 roku, Haumea została sfotografowana już w 1955 roku i odnaleziona pół wieku później na kliszach z Obserwatorium Palomar. Odkrycie zostało zgłoszone przez grupę José L. Ortiza z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, chociaż obiekt był obserwowany niezależnie przez grupę Mike'a Browna z Caltech w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Brown uznał pierwszeństwo Ortiza, lecz sprawa stała się kontrowersyjna, kiedy pojawiły się wątpliwości, czy Ortiz nie wykorzystał danych zebranych przez grupę z Caltechu[4].

Kontrowersje wokół odkrycia przyspieszyły ogłoszenie dwóch innych odkryć zespołu Mike'a Browna – Makemake, którego średnica wynosi około ¾ średnicy Plutona, oraz ciała większego od Plutona – Eris.

17 września 2008 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zakwalifikowała Haumeę jako planetę karłowatą i nadała jej obecną nazwę. Jej nazwa pochodzi od Haumei, bogini płodności i porodu w mitologii hawajskiej[5].

Orbita, rozmiary i właściwości fizyczne

Artystyczna wizja Haumei i jej księżyców

136108 Haumea obiega Słońce po orbicie o mimośrodzie 0,198 i nachyleniu do ekliptyki 28,2° w czasie ok. 282 lat. Średnia odległość tego ciała od naszej Dziennej Gwiazdy wynosi 43 j.a. Według pomiarów przeprowadzonych za pomocą teleskopu Kecka miał to być obiekt o kształcie grubego cygara o rozmiarach ~1960×1518×996 (średnio 1500) km. Nowsze oszacowania mówią jednak o średnicy ok. 1150 km[2].

Ciało to nie ma kształtu sferycznego, choć jego rozmiary i masa (ponad 30% masy 134340 Plutona) pozwalały, by w przeszłości uformowało się w obiekt prawie kulisty. Jednak bardzo szybki ruch obrotowy wokół najkrótszej osi (niespełna 4 godziny - jeden z najkrótszych spośród wszystkich ciał Układu Słonecznego o średnicach przekraczających 100 km) spowodował rozciągnięcie planetoidy. Przypuszcza się, że w okresie kształtowania się planet ta planetoida transneptunowa mogła wziąć udział w jakiejś ogromnej kosmicznej kolizji z innym ciałem niebieskim. Wtedy właśnie doszło do przyśpieszenia ruchu obrotowego i utworzenia satelitów tego obiektu oraz innych jeszcze ciał, które nie są już powiązane grawitacyjnie z Haumeą. Wskazuje na to odkrycie pięciu planetoid o orbitach zbliżonych do orbity Haumei, a których symulacje orbit prowadzą do wspólnego dla tych obiektów punktu. Byłaby to pierwsza znaleziona w Pasie Kuipera rodzina planetoid powstała w trakcie jednej kosmicznej katastrofy.

Około 75% powierzchni Haumei jest pokrytej lodem[6][7].

Naturalne satelity

 Osobny artykuł: Księżyce Haumei.

Obserwacje z użyciem optyki adaptacyjnej wykazały, że 136108 Haumea ma dwa księżyce. Większy z nich - Hi'iaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 1) – obiega tę planetoidę po orbicie o mimośrodzie 0,05 w średniej odległości 49 100 km w ciągu 49,12 dni. Jego masa stanowi ok. 1% masy głównego ciała. Ma średnicę szacowaną na ok. 310 km. Nazwa tego księżyca pochodzi od hawajskiej bogini urodzonej z Haumei i patrona tej bogini na wyspie Hawaje. Wcześniej był on nieoficjalnie nazywany „Rudolph” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Mniejszy księżyc – Namaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 2) – krąży w średniej odległości 39 300 km w czasie 34,7 dnia. Orbity obydwu satelitów nachylone są względem siebie ok. 40°. Jego średnica wyliczona na podstawie współczynnika odbijania światła wynosi 12% średnicy Haumei, tj. ok. 170 km. Jego nazwa pochodzi od Namaki, ducha wody zrodzonego z ciała Haumei. Księżyc ten był nieoficjalnie nazywany „Blitzen” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Na podstawie obserwacji ruchów tych ciał obliczono masę układu, która wynosi ok. 4,0×1021 kg.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 JPL Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003 EL61) (ang.). 2012-03-23 last obs. used. [dostęp 2012-05-01].
  2. ↑ 2,0 2,1 Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2012-04-08. [dostęp 2012-05-01].
  3. ↑ D. Ragozzine , M. E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. doi:10.1088/0004-6256/137/6/4766. Bibcode: 2009AJ....137.4766R. 
  4. ↑ Michael E. Brown: The electronic trail of the discovery of 2003 EL61 (ang.). W: CalTech [on-line]. [dostęp 16.08.2006].
  5. ↑ News Release - IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea (ang.). IAU, 17 września 2008. [dostęp 18 września 2008].
  6. ↑ Dwarf Planet Haumea Shines With Crystalline Ice
  7. ↑ High-contrast observations of (136108) Haumea

Zobacz też

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
136108 Haumea

Linki zewnętrzne

… | Poprzednia planetoida | 136108 Haumea | Następna planetoida | …
Zobacz też: powstanie i ewolucja Układu Słonecznego, ciała niebieskie oraz listy obiektów w Układzie Słonecznym ze względu na orbitę, ze względu na promień i ze względu na masę, oraz Portal: Astronomia


  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
136108 Haumea