Akcent (od łac. accentus, zaśpiew), właśc. akcent wyrazowy – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu.

Rodzaje

Typy akcentu ze względu na użyte środki fonetyczne:

• akcent dynamiczny (ekspiracyjny, ekspiratoryjny, ekspiratoryczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest z większą siłą, intensywnością;
• akcent toniczny (melodyczny, prozodyczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest specjalnym (np. wyższym) tonem (na przykład w języku szwedzkim czy japońskim);
• akcent iloczasowy – akcentowana sylaba jest wymawiana dłużej.

Kategorie te nie są rozłączne, sylaba akcentowana może być bowiem wyróżniana za pomocą więcej niż jednego środka fonetycznego.

Akcent wyrazowy może być:

• stały pod względem fonetycznym – pada wówczas na jedną określoną sylabę we wszystkich wyrazach i formach wyrazu:
  • oksytoniczny – na ostatnią sylabę (np. w języku francuskim i perskim),
  • paroksytoniczny – na przedostatnią sylabę (np. w języku polskim, włoskim czy nahuatl),
  • proparoksytoniczny – na sylabę trzecią od końca (rzadko, np. w języku macedońskim),
  • inicjalny – na pierwszą sylabę wyrazu (np. w czeskim czy fińskim, także w gwarze podhalańskiej)
  • może też padać na drugą sylabę wyrazu, a w języku winnebago – na trzecią^[1]
• albo swobodny – w różnych wyrazach i ich formach pada na sylaby o różnej pozycji w obrębie wyrazu (np. w języku rosyjskim).
• stały pod względem morfologicznym – pada we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu na jedną i tę samą sylabę tego samego morfemu;
• albo ruchomy – w różnych formach danego wyrazu może padać na różne sylaby.

Obok akcentu wyrazowego wyróżniamy również tzw. akcent logiczny (zdaniowy) – wymawianie z naciskiem w zdaniu tych wyrazów, które są uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści. Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec.

Przykłady w językach

Akcent wyrazowy w języku polskim jest:

• stały pod względem fonetycznym,
• ruchomy pod względem morfologicznym:
  • nowy, nowego,
• w zasadzie paroksytoniczny,
• proparoksytoniczny w
  • rzeczownikach zakończonych na -yka -ika:
    • muzyka, technika
  • liczebnikach zakończonych na -set:
    • osiemset, dziewięćset
  • czasownikach 1. i 2. os. liczby mnogiej czasu przeszłego:
    • zrobiliśmy, przeżyliśmy (w dialekcie warszawskim występuje odejście od tej zasady i stosowany jest akcent paroksytoniczny: zrobiliśmy, przeżyliśmy)
  • czasownikach czasu przeszłego w liczbie pojedynczej i 3. osoby liczby mnogiej w trybie przypuszczającym:
    • byliby, odkroiłbym
• akcent na 4. sylabę od końca
  • w czasownikach 1. i 2. osoby liczby mnogiej czasu przeszłego w trybie przypuszczającym:
    • zamieścilibyście, odprowadzilibyśmy
  • proparoksytoniczny lub preparoksytoniczny w różnych wyrazach, zwykle pochodzenia obcego, nie zakończonych na -yka ani -ika:
    • prezydent lub prezydent, opera lub opera, biblioteka lub biblioteka, uniwersytet (w tym wyrazie akcent preparoksytoniczny występuje tylko w mianowniku liczby pojedynczej - uniwerstytetu, -tetach, itd.)
    • okolica lub okolica
    • w ogóle lub w ogóle

W niektórych językach akcent wyrazowy jest cechą fonologiczną relewantną, np.: hiszp. te gusto ("podobam ci się") i te gustó ("spodobał ci się"). W innych językach, np. w kałmuckim i koreańskim akcent nie występuje w ogóle. Brzmienie tych języków bywa opisywane jako słowa wystrzeliwane z karabinu.

Zobacz też

• enklityka
• proklityka

Przypisy