Alpy
Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe, ret. Alps) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².
Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc (wł. Monte Bianco), choć główny wierzchołek znajduje się po stronie francuskiej. Wznosi się na wysokość 4810,45 m n.p.m.
Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich, są to od wschodu: Słowenia, Austria, Włochy, Niemcy, Liechtenstein, Szwajcaria i Francja. Niektóre z nich, w których Alpy zajmują znaczącą część terytorium nazywane są często alpejskimi.
Nazwa
Pochodzenie nazwy jest niepewne, niektórzy wiążą ją z celtyckim rdzeniem alb, oznaczającym "wysokość", inni natomiast wskazują na łaciński przymiotnik albus – "biały", co miało odnosić się do ośnieżonych szczytów Alp. Ta druga hipoteza jest wątpliwa, zważywszy, że na terenie całego łańcucha określenie "alp" odnosi się do wysokogórskich pastwisk (w Polsce nazywanych halami), a nie do szczytów górskich.
Geologia
Alpy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej jako część większego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Przyczyną ich powstania było zderzenie europejskiej i adriatyckiej płyty tektonicznej. Alpy mają budowę fałdowo-płaszczowinową. W krajobrazie wysokogórskim dominują strzeliste szczyty, kotły polodowcowe oraz doliny U-kształtne.
Klimat
Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych, skłon wschodni i północny pozostaje pod wpływem klimatu umiarkowanego, skłon południowy – podzwrotnikowego. Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie – do 4000 mm rocznie, Alpy Wschodnie ok. 2500-3000 mm, najniższe opady (poniżej 500 mm) notowane są w wewnętrznych dolinach Alp Wschodnich. Warunki klimatyczne (temperatura i opady) w najwyższych pasmach Alp umożliwiają występowanie granicy wieloletniego śniegu. W różnych obszarach Alp występuje ona od 2600 do ponad 3000 m n.p.m. Powyżej niej znajdują się pola firnowe lodowców, a ich jęzory schodzą niżej, nawet do 1200 m n.p.m. Najbardziej zlodowacone pasma tego łańcucha to Alpy Pennińskie, Alpy Berneńskie, masyw Mont Blanc i Wysokie Taury. Największym lodowcem w Alpach jest Aletschgletscher (pow. 117,6 km²).
Fauna
Ssaki:
Ptaki:
Płazy:
Ochrona
Dużo endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Stworzono wiele parków narodowych i rezerwatów.
Podział
Podział geograficzny
W podstawowym podziale wyróżnia się dwie części: wyższe Alpy Zachodnie oraz niższe Alpy Wschodnie. Granica przebiega obniżeniem Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęczą Splügen i doliną rzeki San Giacomo aż do jeziora Como.
Tak przyjęty podział na Alpy Wschodnie i Alpy Zachodnie nie jest kwestią arbitralnych ustaleń, lecz posiada istotne uzasadnienie w odmienności geologicznej budowy Alp Wschodnich i Alp Zachodnich.
Podział geologiczny
Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy geologicznej wyróżnia się:
- starsze Alpy Centralne (niem. Zentralalpen) zbudowane ze starych skał metamorficznych (gnejsy, łupki krystaliczne, łupki fyllitowe) pociętych intruzjami granodiorytowymi, tonalitowymi i riolitowymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi skałami osadowymi (głównie wapienie),
- młodsze Alpy Wapienne (niem. Kalkalpen) zbudowane z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity),
- najmłodsze Prealpy zbudowane z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych. Spotyka się też skały granitowe
Podział na pasma
- Alpy Zachodnie:
- Północne Alpy Zachodnie
- Południowe Alpy Zachodnie
Najwyższe szczyty
- Mont Blanc – 4810 m,
- Dufourspitze – 4634 m,
- Zumsteinspitze – 4563 m,
- Signalkuppe – 4554 m,
- Liskamm – 4527 m,
- Dom – 4545 m,
- Weisshorn – 4506 m,
- Täschhorn – 4491 m,
- Matterhorn – 4478 m,
- Mont Maudit – 4465 m,
- Parrotspitze – 4432 m.
Przełęcze
- Sesiajoch – 4424 m,
- Col de la Brenva – 4333 m,
- Domjoch – 4286 m,
- Lysjoch – 4277 m,
- Mischabeljoch – 3856 m,
- Alphubel Pass – 3802 m,
- Adler Pass – 3798 m,
- Moming Pass – 3745 m,
- Schwarztor – 3741 m,
- Lauitor – 3700 m.
Zobacz też
Linki zewnętrzne