Antropologia kulturowa (antropologia społeczna) – dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury, rządzące nią prawa, historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury. Jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii, zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach.

Nazwa antropologia kulturowa używana jest w tradycji europejskiej i amerykańskiej. Natomiast w Wielkiej Brytanii używa się nazwy antropologia społeczna.

Charakterystyka dyscypliny

Antropologia kulturowa akcentuje w badaniach różnorodność kultur i bada odniesienie zachowań ludzkich do ogólnego kształtu kultury danej społeczności. Ten dział nauki sięga korzeniami epoki wielkich odkryć geograficznych.

Antropologia kulturowa ukierunkowana jest tradycyjnie na zrozumienie kultury innego - innymi słowy obcego, dzikiego (a więc zwraca się ku temu co egzotyczne czy ludowe). Stąd podstawowe subdyscypliny antropologii kulturowej to:

• antropologia społeczności pierwotnych (np. plemion) czyli społeczności przedpiśmienniczych, przedpaństwowych, bezklasowych, żyjących do niedawna w znacznej izolacji od innych zbiorowości ludzkich (termin społeczeństwa pierwotne, lub co gorsza prymitywne, jest niezbyt fortunny gdyż w świetle antropologii kulturowej takie społeczności nie są ani pierwotne ani prymitywne choć takie potoczne spojrzenie występuje często we współczesnych społeczeństwach Zachodu).

• antropologia społeczności chłopskich (w obrębie tej poddyscypliny mieści się też folklorystyka) - bada nie tylko obyczaje i materialne formy życia ludowego ale też inne przejawy kultury ludowej: literaturę, sztukę, muzykę ludową, obrzędowość, wzorce współżycia, mechanizmy społecznej kontroli i struktury wzajemnej zależności. Podobne badania antropologowie kulturowi prowadzą też czasami w odniesieniu do społeczności miejskich koncentrując się między innymi na mniejszościach etnicznych (np. ich adaptacji do warunków życia w mieście), mniejszościach religijnych lub zbiorowościach ludzi najuboższych, żyjących w nędzy (np. w slumsach dużych metropolii).

Ponadto kolejną poddyscypliną, powstałą względnie niedawno, jest

• antropologia współczesności badająca społeczeństwa współczesne, podważająca oczywistości życia codziennego tych społeczeństw, zwracająca uwagę na powstałe niedawno zjawiska kulturowe (np. multikulturalizm, metakulturalizm, współczesne "wojny kultur", relacje pomiędzy tradycyjnymi kulturami etnicznymi a globalną kulturą masową, inne skutki kulturowe globalizacji i glokalizacji, na wzrastającą szybkość życia, wirtualizację kultury itd.).

W wyżej wymienionych społeczeństwach przedmiotem uwagi antropologii kulturowej stają się między innymi:

• sposoby adaptacji do środowiska, gospodarka i dystrybucja dóbr (własność, dziedziczenie, dary, wzajemność, wymiana oraz handel) - zobacz też antropologia gospodarcza
• życie społeczne (m. in. instytucje społeczne, systemy pokrewieństwa: np. partylinearny, martylinearny, podwójny, bilateralny, unilinearny; małżeństwo i rodzina, różnice związane z płcią i wiekiem, niehierarchiczne i hierarchiczne formy organizacji społeczej, statusy i pozycje społeczne członków tych organizacji, przywództwo, zjawiska konformizmu i konflikty) - zobacz też antropologia polityczna, antropologia prawa
• systemy wyobrażeń o świecie (myślenie "pierwotne", "prelogiczne", "archaiczne", "mityczne", przekonania, wierzenia, wartości, etnocentryzm, racjonalizm i irracjonalizm, mity, symbole, metafory, alegorie, animizm, manizm, totemizm, tabu, tabu pokarmowe, zakazy, magia, czarownictwo, religia, rytuały, rytuały przejścia, obrzędy, zjawiska sacrum i profanum, sakralne role społeczne szamanów lub kapłanów)

Terminologia i podziały

Terminy etnologia, etnografia, antropologia kulturowa i antropologia społeczna często używane są wymiennie. Rozróżnienie terminologiczne ma charakter historyczny, powstało z uwagi na tradycję i nie jest jednoznaczne.

Przyjmuje się, że etnografia to czysty opis kultury, etnologia - ogólniejszy opis wraz z wnioskami, a antropologia kulturowa to nauka zajmująca się teoriami dotyczącymi kultury. Rozdział między nimi jest trudny do przeprowadzenia.

Jednocześnie istniały też różne tradycje odnośnie do tych nazw. Termin "etnografia" używany był na terenach będących pod wpływem myśli rosyjskiej, "etnologia" francuskiej, a "antropologia kulturowa" w kręgu anglosaskim. Wszystkie te terminy dotyczyły nauki o kulturach.

Antropologię kulturową jako dyscyplinę naukową możemy podzielić (co najmniej) na trzy tradycje.

W tradycji europejskiej (tutaj najsilniejszy wpływ ma antropologia francuska i niemiecka) w skład antropologii kulturowej wchodzą:

• etnologia
• etnografia

W tradycji anglosaskiej (brytyjskiej) w skład antropologii kulturowej wchodzą:

• etnologia
• etnografia
• językoznawstwo

W tradycji amerykańskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą:

• archeologia
• antropologia fizyczna
• etnologia
• etnografia
• językoznawstwo

Dyscypliny splatajace się z antropologią kulturową

Do dziedzin splatających się z antropologią kulturową należą:

• antropologia filozoficzna - Termin antropologia filozoficzna jest nieco mylący bo jest to nie tyle dział antropologii co filozofii. Antropologia filozoficzna mimo, że podobnie jak antropologia kulturowa interesuje się człowiekiem jako całością (jego istotą) to rozwija się przede wszystkim na gruncie refleksji abstrakcyjnej, ma charakter spekulatywny, postuluje różne aprioryczne koncepcje człowieka. Takie podejście obce jest antropologii kulturowej, która bazuje głównie na gruncie empirii - dlatego nurty myślowe obu dyscyplin zawsze szły odrębnymi torami a historyczne związki pomiędzy nimi nie miały większego znaczenia.
• lingwistyka czyli językoznawstwo (zarówno języków posiadających pismo jak i nie posiadających pisma) oraz studia nad literaturą ustną, etnolingwistyka, antropolingwistyka, antropologia kognitywna
• religioznawstwo i studia nad mitologią - dziedziny szczególnie bliskie antropologii religioznawczej
• antropologia fizyczna - W przeciwieństwie do antropologii kulturowej antropologia fizyczna zwraca się ku naturze, bada człowieka jako istotę biologiczną, jest mocno osadzona na uwarunkowaniach przyrodniczych i zagadnieniach fizycznych. Obie dyscypliny (antropologia kulturowa i fizyczna) muszą jednak wzajemnie uwzględniać swoje dokonania.
• archeologia (bada ono takie kultury archaiczne jak kultura paleolitu, kultura neolitu czy kultury pierwszych cywilizacji)
• antropologia historyczna - Jest w zasadzie działem historii mocno splatającym się z historią społeczną i mikrohistorią. Jej istota polega na zastosowaniu podejścia typowego dla antropologii kulturowej do materiałów z jakim pracują historycy. Podobne zastosowanie takiego podejścia do innych dziedzin, zwykle nie związanych bliżej z antropologią kulturową, przyczyniło się do powstania np. antropologii reklamy, antropologii organizacji.
• socjoantropologia - dyscyplina powstała ze zbliżenia socjologii i antropologii kulturowej, bliska szczególnie antropologii współczesności.

Rozwój teorii i historia antropologii kulturowej

 Osobny artykuł: Najważniejsze nurty w antropologii i ich przedstawiciele.

Antropologia w Polsce

W Polsce funkcjonuje kilka ośrodków zajmujących się tematyką antropologii kulturowej:

• Ośrodek poznański (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) związani są między innymi Aleksander Posern-Zieliński, Michał Buchowski, Waldemar Kuligowski (poprzednio był też Wojciech Burszta - obecnie profesor Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie).

• Ośrodek krakowski (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) związani są między innymi Janusz Barański, Dariusz Czaja, Zbigniew Libera i Czesław Robotycki (poprzednio był też Piotr Kowalski).

• W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej na Uniwersytecie Warszawskim wykładają między innymi Zbigniew Benedyktowicz, Agnieszka Kościańska, Lech Mróz, Zofia Sokolewicz, Jerzy Wasilewski, Anna Zadrożyńska i Magdalena Zowczak. W Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego pracuje między innymi Joanna Tokarska-Bakir i Barbara Fatyga. W Zakładzie Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Warszawskim pracuje Ewa Nowicka-Rusek.

• Na UMK wykłada Ludwik Stomma.

• Ośrodek śląski (Instytut Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego) – Zakład Teorii i Historii Kultury - Ewa Kosowska studia magisterskie i doktoranckie w zakresie antropologii kulturowej.

• Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje się badaniami w Rumunii i na Litwie. Również na Żywiecczyźnie oraz Dolnym Śląsku są prowadzone badania w ramach praktyk studenckich. Katedra zajmuje się również tematyką gender studies, mniejszościami narodowymi, medycyną ludową, zwrotem retorycznym czy antropologią ciała (Adam Paluch)

Zobacz też

• kulturoznawstwo
• socjologia kultury
• filozofia kultury
• (op. cit.,) – czasopismo

Bibliografia

Podręczniki polskojęzyczne:

• Zofia Staszczak (red. nauk.) Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, aut. haseł Jacek Bednarski i inni, Poznań 1987, PWN, ISBN 83-01-07673-9
• Andrzej K. Paluch Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej. Warszawa 1990, PWN, ISBN 83-01-09693-4
• Ewa Nowicka Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej , Warszawa, w latach 1991 -2009 siedem wydań (i dodruki) PWN, wyd I: ISBN 83-01-10541-0
• Krzysztof Brozi Antropologia kulturowa. Wprowadzenie: tom 1. Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin 1992, Wydawnictwo UMCS, ISBN 83-227-0481-X ; tom 2, Lublin 1993, Wydawnictwo UMCS, ISBN 83-227-0563-8
• Wojciech J. Burszta Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań 1998, Wyd. Zysk i s-ka, ISBN 83-7150-322-9
• Alan Barnard Antropologia. Zarys teorii i historii, wstęp Joanna Tokarska-Bakir, Warszawa 2006, PIW, ISBN 978-83-06-03142-3 (History and Theory in Anthropolgy 2000)
• Ewa Krawczak Antropologia kulturowa. Klasyczne kierunki, szkoły i orientacje, Lublin 2007, Wydawnictwo UMCS, ISBN 978-83-227-2773-7
• Wiesława Wołoszyn-Spirka Antropologia kulturowa. Wybrane materiały do nauczania antropologii kulturowej, Bydgoszcz 2007, 2008, Wydawnictwo Edukacyjne Wers, s. 187, wyd I: ISBN 83-921685-5-0, wyd II uzup.: ISBN 978-83-927157-1-7 (formalnie błędny numer ISBN)
• Janusz Gajda Antropologia kulturowa 2 tomy: Część I: Wprowadzenie do wiedzy o kulturze, Część II: Kultura obyczajowa początku XXI wieku, Kraków 2008, Oficyna Wydawnicza Impuls
• Chris Hann Antropologia społeczna, tł. Sebastian Szymański, Kraków 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 304, seria Cultura, ISBN 978-83-233-2573-4
• Alan Barnard, Jonathan Spencer (red.) Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. nauk. Wojciech Burszta, koord. zespołu tł. Hanna Burszta, Warszawa 2008, Oficyna Wydawnicza Volumen, s. 760, ISBN 978-83-7233-122-9 (Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology 1996)
• Thomas Hylland Eriksen Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii kulturowej i społecznej, 2009, Oficyna Wydawnicza Volumen, s. 350, ISBN 978-83-7233-031-4 (Små steder - store spørsmål. Innføring i sosialantropologi 1993)
• Phillip Carl Salzmanm, Particia C. Rice, Myśleć jak antropolog, Sopot 2009, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, ISBN 978-83-7489-251-3

Linki zewnętrzne

• Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Uniwersytecie Warszawskim
• Antropologia Współczesności w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego
• Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu
• Stowarzyszenie Etnosfera