Autostrady i drogi ekspresowe w Polsce stanowią część sieci dróg krajowych. Klasy autostrady i drogi ekspresowej przeznaczone są dla najważniejszych dróg krajowych obsługujących ważne relacje międzyregionalne i międzynarodowe. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dn. 20 października 2009 łączna sieć autostrad i dróg ekspresowych w Polsce liczyć będzie ok. 7300 km (w tym ok. 2000 km autostrad)^[1]. Obecnie (kwiecień 2012) oddanych do użytku jest ok. 1100 km autostrad, ok. 540 km dróg ekspresowych dwujezdniowych oraz ok. 325 km dróg ekspresowych jednojezdniowych^[2].

Definicje ustawowe

Ustawa z dnia 21 marca 1985 roku o drogach publicznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 z późn. zm.) w następujący sposób definiuje autostrady i drogi ekspresowe:

• autostrada – droga publiczna o ograniczonej dostępności, przeznaczona wyłącznie do ruchu pojazdów samochodowych, wyposażona przynajmniej w dwie trwale rozdzielone jednokierunkowe jezdnie, posiadająca wielopoziomowe skrzyżowania ze wszystkimi przecinającymi ją drogami transportu lądowego i wodnego. Wyposażona jest w urządzenia obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników autostrady.
• droga ekspresowa – droga publiczna o ograniczonej dostępności, przeznaczona wyłącznie do ruchu pojazdów samochodowych, wyposażona w jedną lub dwie jezdnie, posiadająca wielopoziomowe skrzyżowania z przecinającymi ją innymi drogami transportu lądowego i wodnego, z dopuszczeniem wyjątkowo jednopoziomowych skrzyżowań z drogami publicznymi. Wyposażona jest w urządzenia obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników drogi.

Program budowy autostrad i dróg ekspresowych

Program budowy sieci autostrad i dróg ekspresowych w Polsce, opracowany pod koniec lat 90. XX w., mimo wielu modyfikacji jest konsekwentnie realizowany. Zmiany wprowadzone do pierwotnej wersji programu dotyczyły takich kwestii jak: terminy ukończenia poszczególnych odcinków, zmiany klasy drogi (np. droga ekspresowa S3 początkowo była planowana jako autostrada A3). Rozporządzeniem Rady Ministrów z dn. 15 maja 2004 określono sieć autostrad i dróg ekspresowych w Polsce o łącznej długości ok. 7200 km (w tym ok. 2000 km autostrad)^[3]. Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 13 lutego 2007^[4] uzupełniło wykaz autostrad i dróg ekspresowych o drogi S2 i S79. 24 sierpnia 2009 roku Ministerstwo Infrastruktury opublikowało projekt^[5], a 20 października Rada Ministrów przyjęła Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych^[1], które zakłada:

• utworzenie nowej drogi ekspresowej S61 po przebiegu Ostrów Mazowiecka – Łomża – Stawiski – Szczuczyn – Ełk – Raczki – Suwałki – Budzisko – granica państwa (Kowno),
• skrócenie drogi ekspresowej S8 do Białegostoku – Choroszczy (rezygnacja z odcinka Białystok – Suwałki, odcinek Suwałki – Budzisko włączony w drogę S61),
• modyfikację przebiegu drogi ekspresowej S19 w okolicach Białegostoku omijając od północy Puszczę Knyszyńską po przebiegu Choroszcz – Knyszyn – Korycin – Sokółka.

Sieć autostrad i dróg ekspresowych rozbudowywana jest obecnie szybciej między innymi ze względu na duże zainteresowanie problemem, dotacje z europejskiego Funduszu Spójności, a także dotacje Unii Europejskiej. Dodatkowym impulsem mobilizującym instytucje rządowe do przyspieszenia prac w tym kierunku stało się przyznanie organizacji Euro 2012 Polsce i Ukrainie.

Zaawansowanie budowy autostrad i dróg ekspresowych w Polsce

Poniższa tabela zawiera zestawienie planowanych autostrad i dróg ekspresowych w Polsce zgodnie z rządowym "wykazem autostrad i dróg ekspresowych w Rzeczypospolitej Polskiej" będącym załącznikiem do rozporządzeń Rady Ministrów. W rubryce Długość całkowita, wartości oznaczone symbolem * są przybliżone i mają charakter jedynie orientacyjny (nieustalony jest ostateczny przebieg tych dróg, tym samym nieznana dokładna ich długość). Dane w pozostałych rubrykach według stanu na 24 grudnia 2011 r..

 

Prawne warunki korzystania

Oznaczenia

Autostrady w Polsce oznacza się znakiem białego wiaduktu nad dwiema białymi jezdniami na niebieskim tle. Numerowane są znakiem o czerwonym tle. Przed numerem zawsze znajduje się litera A. Drogowskazy na autostradach mają niebieskie tło. Drogi ekspresowe w Polsce oznacza się znakiem białego samochodu zwróconego frontem do kierowcy, na niebieskim tle. Numerowane są znakiem o czerwonym tle, z numerem, poprzedzonym literą S, lub miniaturką znaku D7. Drogowskazy na drogach ekspresowych mają zielone tło.

Prędkość dopuszczalna

Tabela podaje przewidziane przez ustawę Prawo o ruchu drogowym limity prędkości na polskich autostradach i drogach ekspresowych.

Inne ograniczenia

Kodeks Drogowy na autostradzie i drodze ekspresowej zabrania:

• zawracania,
• zatrzymywania się lub postoju pojazdu (z wyjątkiem miejsc do tego wyznaczonych),
• cofania,
• holowania, z wyjątkiem holowania przez pojazdy przeznaczone do holowania do najbliższego wyjazdu lub miejsca obsługi podróżnych.

Zgodnie z Kodeksem Drogowym autostrada przeznaczona jest dla ruchu pojazdów samochodowych, które na równej, poziomej jezdni mogą rozwinąć prędkość co najmniej 40 km/h, w tym również w razie ciągnięcia przyczep (art. 2 pkt 3).

Opłaty

Korzystanie z dróg ekspresowych jest obecnie zwolnione z opłat dla pojazdów lekkich, natomiast autostrady A1, A2 i A4 zaplanowano jako płatne.

Opłaty są pobierane w dwóch systemach:

System otwarty

Popularniejszym spośród funkcjonujących u koncesjonariuszy jest system otwarty, w którym opłata za przejazd pobierana jest wyłącznie w umieszczonych w poprzek głównych jezdni autostrady punktach poboru opłat (PPO), w których dokonuje się płatności zróżnicowanej w zależności od typu pojazdu. Wdrożenie takiego systemu jest relatywnie tanie, jednakże obniża płynność ruchu na głównych jezdniach drogi, bowiem w celu wniesienia opłaty konieczne jest zatrzymanie pojazdu na każdym PPO, które np. na wielkopolskim odcinku A2 wybudowane są co ok. 50 km.

W tym systemie pobierane są opłaty przez:

1. Autostrada Eksploatacja S.A. na autostradzie A2 na odcinkach:
   • Nowy Tomyśl – Komorniki (50 km) od 27 października 2004
   • Krzesiny – Września (37,5 km) od 27 listopada 2003
   • Września – Konin (Modła) (47,7 km) od 20 grudnia 2002

   Decyzjami o ustaleniu lokalizacji oraz warunkami przetargowymi koncesjonariusz został zobowiązany do zapewnienia wykonania docelowego systemu pobierania opłat jako systemu zamkniętego, w którym miejsca poboru opłat (stacje poboru opłat – SPO) są zlokalizowane na wszystkich węzłach autostrady. Zgodnie z zapisami umowy koncesyjnej, realizacja zamkniętego systemu poboru opłat miałaby nastąpić po osiągnięciu wymaganego poziomu natężenia ruchu^[8].

2. Stalexport Autostrada Małopolska S.A. na autostradzie A4 na odcinku Mysłowice-Brzęczkowice – Balice I (61 km) od 3 kwietnia 2000 (pierwszy odcinek płatnej autostrady w historii polskiego drogownictwa)

System zamknięty

Innym sposobem poboru myta autostradowego jest tzw. system zamknięty, w którym na drogach dojazdowych do i z każdego węzła autostrady (na tzw. łącznicach) budowane są stacje poboru opłat (SPO) oraz PPO na jezdniach głównych autostrady, na końcach odcinka koncesyjnego. W tych miejscach kierowca wjeżdżający na autostradę otrzymuje bilet, za który płaci we właściwym SPO lub PPO opuszczając autostradę. Opłata jest zróżnicowana w zależności od rodzaju pojazdu oraz pokonanego dystansu. System ten wymaga znacznie większych nakładów, ze względu na konieczność wybudowania SPO na każdym węźle oraz, ze względów konstrukcyjnych, dodatkowego wiaduktu nad głównymi jezdniami autostrady. Rozwiązanie takie jest znacznie wygodniejsze dla użytkowników, gdyż nie tamuje ruchu na głównych jezdniach drogi, co zdecydowanie wpływa na utrzymanie dużej płynności ruchu (a co za tym idzie – skrócenie czasu przejazdu i obniżenie zużycia paliwa) oraz poprawę bezpieczeństwa.

W tym systemie pobierane są opłaty na odcinku:

1. autostrady A1 Gdańsk – Toruń
2. oraz odcinkach autostrady A2:

• Konin – Stryków
• Świecko – Nowy Tomyśl

Autostrady bezpłatne

Jest lub pozostanie bezpłatny przejazd:

• autostradą A6 na całej długości,
• autostradą A8 na całej długości,
• autostradą A18 na całej długości
• odcinkami autostrady A2:
  • Komorniki – Krzesiny (13,3 km) stanowiącym południową część obwodnicy Poznania
  • Sługocin – Żdżary (ok. 19 km) oraz Września – Słupca (ok. 20 km) ze względu na odległość między PPO na styku dwóch różnych systemów poboru opłat
• odcinkami autostrady A4 między poszczególnymi SPO na obszarze Gliwic oraz pomiędzy Gliwicami a Katowicami (Ostropa – Bojków – Katowice-Murckowska)^[9]
• odcinek autostrady A1 pomiędzy węzłem Maciejów a węzłem Sośnica na obszarze Gliwic.

System opłat viaTOLL

Od 1 lipca 2011 r. kierowca pojazdu przekraczającego masę 3,5 tony musi posiadać specjalne urządzenie o nazwie viaTOLL. Na wybranych odcinkach dróg zainstalowano czytniki elektroniczne, które w sposób bezprzewodowy połączą się z urządzeniem oraz naliczą opłatę za przejazd. Urządzenie można doładować na wybranych stacjach benzynowych oraz punktach do tego przystosowanych. Kara za przejazd po wybranej drodze bez viaTOLL wynosi trzy tysiące złotych^[10].

Parametry techniczne

Parametry dróg określa Rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 – w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie. Autostrada różni się od drogi ekspresowej głownie tym, że droga ekspresowa: może być jednojezdniowa, ma więcej węzłów, czasami ma skrzyżowania, w terenie zabudowanym może być zaprojektowana dla niższej prędkości projektowej niż autostrada, ma węższe pasy ruchu, może mieć węższe pasy awaryjne i pobocza. Droga ekspresowa ma mniejszy minimalny pas drogowy niż autostrada – 40 m zamiast 60 m. Stosowanie zjazdów jest zabronione na obu rodzajów dróg.

Autostrada wyjątkowo może mieć węzły drogowe z drogami głównymi, węzłami powinna łączyć się z drogami głównymi przyspieszonymi, drogami ekspresowymi i autostradami. Odstępy między węzłami nie powinny być mniejsze niż 15 km, a w granicach lub sąsiedztwie dużego miasta lub zespołu miast nie mniejsze niż 5 km. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli potrzeby funkcjonalno-ruchowe takie odstępy uzasadniają, dopuszcza się pojedyncze odstępy między węzłami nie mniejsze niż 5 km i 3 km w granicach lub sąsiedztwie dużego miasta lub zespołu miast.

Autostrada powinna posiadać urządzenia łączności alarmowej.

Pozostałe parametry autostrad są zależne od prędkości projektowej:

Droga ekspresowa wyjątkowo może mieć skrzyżowania na prawe skręty z drogami zbiorczymi, powinna mieć węzły lub skrzyżowania z drogami głównymi i węzły z drogami wyższych klas. Odstępy między węzłami poza terenem zabudowy nie powinny być mniejsze niż 5 km, a na terenie zabudowy w granicach lub sąsiedztwie dużego oraz średniego miasta nie mniejsze niż 3 km. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli potrzeby funkcjonalno-ruchowe takie odstępy uzasadniają, dopuszcza się pojedyncze odstępy między węzłami nie mniejsze niż 3 km poza terenem zabudowy i 1,5 km na terenie zabudowy. Ronda na drodze ekspresowej są dopuszczone tylko na jej końcach. Stosowanie zjazdów na drodze ekspresowej jest zabronione.

Prędkość projektowa drogi ekspresowej powinna wynosić 120 (tylko dwujezdniowe), 100 lub 80 km/h poza terenem zabudowy oraz 80, 70 lub 60 (tylko obszar silnie zurbanizowany) km/h na obszarze zabudowy. Szerokość pasa awaryjnego powinna wynosić 2,5 m.

Pozostałe parametry dróg ekspresowych są zależne od prędkości projektowej:

Historia autostrad i dróg ekspresowych w Polsce

Dwudziestolecie międzywojenne

W dwudziestoleciu międzywojennym zaczęto w Polsce dyskutować i planować drogi przeznaczone dla szybkiego ruchu samochodowego na dalsze odległości, tzw. autostrady. W tych planach profesor M. W. Nestorowicz w czasopiśmie "Drogowiec" nr 9 z 5 marca 1939 wymienił jako najważniejsze drogi:

Drogi samochodowe I-ej kolejności:

1) Warszawa–Łódź – 100 km

2) Warszawa–Poznań, granica państwa (Berlin) – 350 km

3) Okrężna naokoło Warszawy – 130 km

4) Okrężna naokoło Poznania – 80 km

5) Gdynia–Bydgoszcz–Łódź–Katowice – 500 km

6) Okrężna naokoło Łodzi – 90 km

7) Bytów–Granica obszaru w m. Gdańska – 50 km

8) Katowice–Kraków–Lwów – 375 km

9) Warszawa–Lublin–Lwów–Śniatyń[–]Granica Państwa (Bukareszt) – 550 km

10) Puławy–Sandomierz–Przemyśl – 175 km

Razem – 2400 km

Drogi samochodowe II-ej kolejności:

11) Piotrków Trybunalski–Kielce–Sandomierz – 180 km

12) Warszawa–Kielce–Kraków – 180 km

13) Łódź–Kalisz, Granica Państwa (Wrocław) – 130 km

14) Warszawa–Grodno–Wilno–Granica Państwa (Dźwińsk) – 575 km

15) Grodno–Nowogródek – Granica Państwa (Mińsk-Moskwa) – 190 km

16) Bydgoszcz–Poznań–Częstochowa – 350 km

17) Katowice–Cieszyn – (Brno) – 60 km

18) Ostrołęka–Gr. Państwa (Królewiec) – 50 km

19) Grodno–Gran. Państwa– (Kowno) – 40 km

20) Grodno–Brześć–Krasnystaw – 300 km

21) Warszawa–Brześć – 170 km

Razem – 2295 km

Ogólna długość I i II kolejności = 2400+2295=4695

Realizację rozpoczęto tuż przed wybuchem II wojny światowej, miała trwać 30 lat (do 1969). Do 1 września 1939 zostało zbudowanych 20 km odcinka nr 5 między miejscowościami Warlubie i Osiek (obecnie droga wojewódzka nr 214).

Po 1945 roku

Sytuacja

Po II wojnie światowej uległy zmianie granice Polski. Na Ziemiach Odzyskanych Polska odziedziczyła po III Rzeszy niedokończone (na wielu odcinkach wybudowana jedna jezdnia) i częściowo zniszczone działaniami wojennymi autostrady:

• Tzw. Berlinka (~106 km) – na odcinku Kołbaskowo – Łęczyca (obecnie A6 i DW142), oraz na odcinku Elbląg – Grzechotki (obecnie S22),
• Śląska (~270 km) – na odcinku Olszyna – Brzeg (~220 km) oraz Ujazd – Gliwice – Zabrze (~40 km) (obecnie A18/A4, odcinek koło Gliwic jest obecnie oznaczony jako DK88).

Większość mostów autostradowych nad rzekami została zniszczona w czasie wojny. Bezpośrednio po wojnie jedynie część z nich została odbudowana. Most nad Iną został odbudowany w 1972, zaś mosty nad Pasłęką, Młynówką i Omazą na drodze Elbląg – Grzechotki zostały odbudowane w latach 1996–2003. Poza istniejącymi autostradami istniały przerwane w różnych stadiach budowy drogi na trasach:

• Łęczyca – Chojnice,
• Zgorzelec – Bolesławiec,
• Brzeg – Ujazd,
• Świecko – Luboń k. Poznania.

Poza odbudową mostów wszystkie te konstrukcje (ukończone i nieukończone) dotrwały w praktycznie niezmienionym stanie do połowy lat 90. XX w. W latach 70. wydłużono jedynie Berlinkę o odcinek Łęczyca – Lisowo (powiat stargardzki), prowadząc jedną asfaltową jezdnię po śladzie autostrady, korzystając z gotowych nasypów i wiaduktów.

Plany

W owym czasie powstały również ambitne plany budowy sieci autostrad na terenie całej Polski. W magazynie "Drogownictwo" z 1946 r. (nr 1) inż. Eugeniusz Buszma zaproponował następującą sieć:

1. Wschód – Zachód (Słubice – Warszawa – Białystok) – 680 km
2. Północ – Południe (Gdynia – Warszawa – Bałkany) – 650 km
3. Śląsk – Bałtyk I (Gdańsk – Łódź – Katowice) – 460 km
4. Pomorska (Gdańsk – Szczecin) – 280 km
5. Śląska (Wrocław – Katowice – Kraków) – 190 km
6. Mazurska (Królewiec – Elbląg – Malbork) – 20 km
7. Śląsk – Bałtyk II (Bydgoszcz – Wrocław) – 260 km
8. Łódź – Wrocław – Praga – 310 km
9. Katowice – (Wiedeń) – 60 km
10. Poznań – Szczecin – 200 km
11. Radom – Lublin – (Lwów) – 220 km

Razem 3330 km

Po dodaniu odcinków poniemieckich łączna sieć miała wynieść 3700 km. W późniejszym okresie zamierzano uzupełnić sieć o odcinki Warszawa-Kraków-Zakopane, Kraków-Przemyśl, Warszawa-Bydgoszcz-Koszalin, Poznań-Koszalin i Warszawa-Terespol. Jednak nie zrealizowano ww. planów.

1972

Dopiero w latach 70 XX w. zaczęły się pierwsze poważne prace nad rozbudową sieci autostrad. W 1972 zaplanowano:

• budowę drogi Gliwice – Kraków (obecnie A4),
• dokończenie budowy (dobudowa drugiej jezdni) Wrocław – Gliwice (obecnie A4),
• budowę drogi Warszawa – Katowice (tzw. Gierkówka, obecnie S8/A1).

1976

W 1976 plany rozszerzono o odcinki:

• Tarnów – Kraków (obecnie A4),
• wschodnia obwodnica GOP (obecnie S1),
• Bielsko-Biała – Cieszyn (obecnie S1),
• Warszawa – Poznań (tzw. Olimpijka, obecnie A2),
• Łódź – Piotrków Trybunalski (obecnie A1).

1985

W 1985 plan zakładał istnienie już dwóch kategorii dróg samochodowych: autostrad i dróg ekspresowych. Jako autostrady zostały wyznaczone drogi na trasie dzisiejszych autostrad A1, A2 i A4. Realizacja tych planów postępowała jednak powoli. W latach 1978-1991 udało się oddać fragmenty A4: Jaworzno (Byczyna) – Kraków (Balice) (ok. 36 km), A2: Września – Konin (Modła) (ok. 48 km) oraz A1: Tuszyn – Piotrków Trybunalski (ok. 18 km). W kolejnych latach powstawały jedynie bardzo krótkie odcinki na przedłużeniu istniejących tras oraz przy granicy w pobliżu nowo otwieranych lub rozbudowanych przejść granicznych.

1993

W latach 90. XX w. zaczęto ponownie zmieniać plany sieci autostrad i dróg ekspresowych. W 1993 do rangi autostrad podniesiono planowane drogi:

• Szczecin – Gorzów Wlkp. – Zielona Góra – Legnica – Bolków – Lubawka (wówczas A3),
• Olszyna – Krzywa (A18, wówczas oznakowana A12),
• Łódź – Wrocław – Bolków (wówczas A8),
• Kołbaskowo – Szczecin (A6).

2001

W 2001 z rządowego planu budowy autostrad usunięto autostradę A3 – zastąpiono ją drogą ekspresową S3, zaś autostrada A8 została zredukowana do autostradowej obwodnicy Wrocławia oraz drogi ekspresowej S8 na odcinku Wrocław – Warszawa – Białystok.

2006

Oddano do użytku odcinek autostrady A2 między Koninem (Modła) a Łodzią (Stryków).

2007

22 grudnia oddano 25-kilometrowy odcinek autostrady A1 Pruszcz Gdański (Rusocin) – Tczew (Swarożyn). 26 września oddano po modernizacji 7,7-kilometrowy odcinek Klucz – Kijewo autostrady A6.

2008

17 października oddano 65-kilometrowy odcinek Tczew (Swarożyn) – Grudziądz (Nowe Marzy) autostrady A1.

22 grudnia ukończono obwodnicę Strykowa; oddano 1,7 kilometrowy odcinek Stryków I – Stryków II autostrady A2 i 3 kilometrowy w ciągu autostrady A1

Podpisano kontrakty na budowę:

• autostrady A2 na odcinku Świecko – Nowy Tomyśl (umowa podpisana w sierpniu 2008 r., w 2009 ruszyła budowa)

2009

Oddano do użytku:

• odcinek autostrady A4: Jędrzychowice (granica) – Krzyżowa (14 sierpnia)
• odcinek autostrady A4: Kraków-Wielicka – Szarów (28 października)
• odcinek autostrady A1: Gliwice-Sośnica – Rybnik (23 grudnia)

2010

Oddano do użytku:

• odcinek drogi ekspresowej S69: Szare – Laliki (5 marca)
• odcinek drogi ekspresowej S3: Klucz – Pyrzyce (26 maja)
• odcinek drogi ekspresowej S7: Grójec – Białobrzegi (maj)
• odcinek drogi ekspresowej S3: Pyrzyce – Myślibórz (22 października)
• odcinek drogi ekspresowej S6: obwodnica Słupska (26 października)
• odcinek drogi ekspresowej S7: Kraków-Bieżanów – Kraków-Rybitwy (16 listopada)
• odcinek autostrady A1: Rybnik – Żory (15 grudnia)
• odcinek drogi ekspresowej S8: Magnice – Wrocław Południe (30 grudnia)
• odcinek drogi ekspresowej S3: Myślibórz – Gorzów Wielkopolski-Małyszyn (30 grudnia)

2011

Oddano do użytku:

2012

Oddano do użytku:

• odcinek drogi ekspresowej S14: Łódź Lublinek - Szynkielew III (19 maja)
• odcinek drogi ekspresowej S8: Warszawa Zachodnia - Warszawa Konotopa (23 maja)
• odcinek E autostrady A2: Konotopa - Pruszków (23 maja)^[11]

Węzły autostradowe

Zobacz też

• klasy i kategorie dróg w Polsce
• Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad
• Rada ds. Autostrad
• Krajowy Fundusz Drogowy

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad – Serwis informacyjny
• Rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie
• Aktualna mapa sieci autostrad i dróg ekspresowych w Polsce – istniejących, budowanych i planowanych
• Mapa etapów budowy autostrad, dróg ekspresowych i innych dróg krajowych- aktualna
• Mapa etapów budowy autostrad i dróg ekspresowych – stan na koniec 10.2007