Multimedia w Wikimedia Commons

Katedra Wniebowzięcia NMP w Pelplinie – gotycki kościół, pierwotnie świątynia klasztoru Cystersów, od 1824 siedziba miejscowego biskupa. Z dawnego zespołu klasztornego zachowała się katedra oraz część zabudowań zakonnych skupionych wokół czworobocznego wirydarzu. Katedra jest jedną z największych świątyń gotyku ceglanego w Polsce. Posiada bogaty wystrój z XV-XVIII wieku, m.in. monumentalny ołtarz główny, liczne ołtarze boczne, zespół stalli, ambonę, organy boczne.

Historia

Dawny zespół klasztorny w którego główną częścią jest katedra jest rdzeniem obecnego miasta Pelplina. W 1258 książę Mszczuj II sprowadził z Doberanu Cystersów do pobliskich Pogódek, a następnie w 1276 konwent został przeniesiony do Pelplina. Pierwotny niewielki kompleks budynków zastąpiono w XIV wieku obecnym, monumentalnym założeniem. Budowa opactwa rozpoczęła się w II ćwierci XIV wieku, trwała do około 1400 roku. Oprócz zabudowań skupionych wokół wirydarza w części zachodniej kompleksu wzniesiono zabudowania gospodarcze z browarem, w części wschodniej wzniesiono niewielki kościół Bożego Ciała. W XVII i XVIII nastąpiła gruntowna barokizacja świątyni; otrzymała bogaty wystrój m.in. ołtarze, organy i ambonę. W 1823 miała miejsce kasata zakonu, a rok późnej ustanowiono diecezję pelplińską. Cały zespół został gruntownie odnowiony i regotycyzowany w latach 1894-1899.

Opaci pelplińscy

W Pogódkach

W Pelplinie

Wolno obierani

Wybierani kandydaci króla

Architektura katedry

Zbudowana z cegły katedra jest trójnawową bazyliką z pięcioprzęsłowym korpusem nawowym, dwuprzęsłowym transeptem i czteroprzęsłowym, zamkniętym prostokątnie prezbiterium, które flankują nawy boczne. Ustawienie ołtarza głównego pomiędzy drugą od wschodu parą filarów tworzy iluzję ambitu. Transept ma układ halowy, składa się z dwóch naw; architektura ramion transeptu jest odmienna od reszty kościoła, za sprawą sieciowych sklepień; pozostałe części świątyni nakryte są sklepieniem gwiaździstym (sześcioramiennym w nawie głównej i prezbiterium, czteroramiennym w nawach bocznych). Sklepienia wspierają ośmioboczne w planie filary międzynawowe, które na wysokości ścian nawy głównej są częściowo wtopione w lico i tworzą ostrołukowe arkady. Strefa okien umieszczona jest wysoko ponad gzymsem; ponad którym ściany poszczególnych przęseł, przybierają ostrołukową formę. Częściowo zachowały się ceramiczne wsporniki sklepienne o motywach antropomorficznych (główki, popiersia, figurki atlantów) i zoomorficznych.

Na zewnątrz ściany są oszkarpowane, zachowały częściowo dekorację zendrówkową. Ściany wieńczą fryzy arkadkowe i fryzy z motywem czteroliścia. Ściany frontowe transeptu, oraz elewacji zachodniej i wschodniej (które mają wielkie, ostrołukowe okna na osi) są zwieńczone bogato zdobionymi szczytami schodkowymi; do ścian elewacji wschodniej i zachodniej przylegają niskie ośmioboczne wieże schodkowe, flankujące elewacje nawy głównej. Na skrzyżowaniu naw późnobarokowa wieżyczka na sygnaturkę.

Portale

Do katedry prowadzą trzy wejścia, od strony zachodniej, północnej i południowej (od strony krużganków). Ostatnie dwa zachowały gotyckie portale. Portal południowy zachował część dekoracji rzeźbiarskiej z motywami roślinnymi w ościeżach i archiwoltach. Datowany na przełom XIV i XV wieku portal północnego ramienia transeptu charakteryzuje się bogatą dekoracją figuralną wykonaną ze sztucznego kamienia, którą tworzą półpostacie proroków w strefie kapitelowej, aniołki i święci w archiwoltach i głowa Chrystusa w kluczu arkady. Tympanon z przedstaweniem Maiestas Domini neogotycki z 1898.

Wnętrze i jego wystrój

Ołtarz główny

Ołtarz główny, z 1623-24 ufundowany przez opata Leonarda II, tworzy sięgająca wysokości sklepień wielokondygnacyjna nawiązująca do form architektonicznych nastawa w stylu wczesnego baroku. Podzielony jest na pięć osi, z szerszą środkową, zwieńczony jest trzema ozdobnymi szczytami. Zdobi ją bogata dekoracja rzeźbiarska i malarska z obrazami pędzla Hermana Hana; Koronacją Marii i Wizją świętego Bernarda. W dolnej strefie znajdują się repozytoria na relikwie. W osiach bocznych nisze w których umieszczono rzeźby. Dekoracją rzeźbiarską tworzą figury apostołów i patronów Cystersów oraz liczne aniołki. Ponad Koronacją Marii w okrągłym kartuszu umieszczone zostało imię Boże w formie hebrajskiego tetragramu JHWH. Na szczytach figury Chrystusa Zmartwychwstałego w asyście aniołów z narzędziami Męki Pańskiej.

Ołtarze boczne i obrazy

Zachowało się do dziś 26 ołtarzy rozmieszczonych przy filarach międzynawowych oraz nawach bocznych, datowanych na XVII-XVIII wiek, z cennymi dziełami malarstwa, głównych przedstawicieli baroku gdańskiego i pomorskiego. Są to Przybycie Świętej Urszuli do Kolonii pędzla Hansa Kriega (?); obrazy Hermana Hana (powstałe w latach 1613-25) i jego uczniów Trójca Święta, Pokłon Pasterzy, Śmierć Marii Magdaleny,Święta Jadwiga, Święta Rodzina i Święta Elżbieta opiekująca się chorym oraz Siedem Sakramentów (Fons Vitae), Uczta u Leviego, Ostatnia Wieczerza. Ołtarz Św. Jakuba zdobi obraz Ścięcie Świętego Jakuba pędzla Bartłomieja Strobla. Zespół obrazów ołtarzowych pędzla Andrzeja Stecha z około 1670 tworzą Powołanie Macieja na apostoła, Męczeństwo Świętego Andrzeja, Chrzest dworzanina etiopskiego, Wyznanie wiary Świętego Maurycego, Ukrzyżowanie.

Stalle

W katedrze zachował się zespół późnogotyckich stalli z bogatą dekoracją snycerską – maswerkową, ornamentalną, roślinną i figuralną. Wykonane zostały w XV w. Zespół późnogotycki tworzą dwie pary stalli chórowych, tron celebransa, stalla przeora i stalla opacka. W korpusie nawowym stalle manierystyczne z XVII wieku.

Pozostałe dzieła

Przy filarze w narożniku nawy głównej i transeptu (od strony południowej) znajduje się barokowa ambona, której podstawa przedstawiająca Samsona rozdzierajacego paszczę lwa (będącego herbem rodowym Błędzkich) została w 1682 roku ufundowana przez rodzinę Błędzkich herbu Samson-Watta (ambona jest dziełem snyczerza gniewskiego Macieja Schallera), dalej na emporze organowej w południowym ramieniu transeptu umieszczono monumentalny prospekt organowy z 1678-70 dzieło Macieja Schollera. Instrument jest dziełem Jana Jerzego Wulfa i Daniela Nitrowskiego. Ponadto epitafium wojewody Jana Kosa (+1622), obrazy m.in. portrety książąt Sambora I i Mszczuja II oraz Darowanie Pogódek Cystersom przez Sambora II pędzla Andrzeja Stecha.

Dawne zabudowania klasztorne

Przylegający od strony południowej zespół zabudowań klasztornych jest zintegrowany krużgankiem otaczającym czworoboczny wirydarz. Skrzydło wschodnie krużganków (najstarsze) nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym pozostałe sklepieniem gwiaździstym. Zachowały się częściowo wsporniki kamienne i ceramiczne o motywach roślinnych i figuralnych. Z gotyckiego malarstwa ściennego zachowało się malowidło w południowym ramieniu krużganków przedstawiające Grupę Ukrzyżowania z postaciami proroków Izajasza i Jeremiasza oraz opata i mnicha, w niższej strefie scena Obmycia nóg apostołów, datowane na XIV wiek, przemalowane w XIX wieku, w latach 90-tych XX wieku konserwowane. W krużgankach zachowały się manierystyczne ławy z ozdobnymi zapleckami z 1609 r. W górnej strefie ścian zawieszono ostrołukowe obrazy z których 17 są dziełami Andrzeja Stecha i jego warsztatu, powstałe w latach 1689-96. Ukazują one sceny chrystologiczne, ponadto Dzieje Apostolskie i cztery obrazy z Uczynkami Miłosierdzia.

Do skrzydła wschodniego przylega kapitularz nakryty gotyckim sklepieniem wspartym na trzech filarach. Sklepienie to charakteryzuje się gwiaździstym układem w części środkowej, w skrajnych zastosowano układ trójdzielny. Kapitularz poprzedza sień którą zdobi portal oraz wsporniki sklepienne z maskami. Na osi portalu sieni w obrębie kapitularza gotyckie lavatorium (pomieszczenie ze studnią) na planie sześcioboku. Obok kapitularza wolno stojący XIII wieczny budynek oratorium. Zabudowania wielokrotnie przebudowywane w XIX wieku na potrzeby Collegium Marianum utworzonego w 1836, które było jedyną w zaborze pruskim polską szkołą średnią. Obecnie w budynkach klasztornych m.in. Wyższe Seminarium Duchowne.

Bibliografia

• Janusz Stanisław Pasierb: Katedra w Pelplinie. Pelplin: Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, 1999. ISBN 83-87668-45-1. 

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Parafia katedralna w Pelplinie
• Informacje o katedrze
• Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej w Pelplinie

Polska Dania Szwecja Estonia Łotwa Litwa Rosja Zachowane obiekty
opactw i klasztorów
nieistniejących Opactwa niezachowane Szlak Cysterski