Dialekt alemański (nazwa własna: Alemannisch) – właściwie grupa dialektów górnoniemieckich języka wysokoniemieckiego z rodziny języków germańskich. Niekiedy określany jako odrębny od niemieckiego "język alemański". Istnieje głównie w formie mówionej, rolę języka literackiego na obszarze jego występowania pełni język niemiecki.

Posługuje się nim około 10 milionów ludzi w 7 państwach: Szwajcaria (cały region niemieckojęzyczny), RFN (Szwabia i większość Badenii-Wirtembergii), Austria (tylko Vorarlberg), cały Liechtenstein, Włochy (kilka izolowanych miejscowości w płn.-zach. Alpach), Francja (Alzacja) oraz Wenezuela (język kilku osad kolonistów od 1843).

Nazwa dialektu pochodzi od dawnego związku niemieckich plemion z tego regionu (Alamanowie).

Odmiany

Istnieją następujące dialekty alemańskie:

• szwabski (Szwabia, RFN), jego cechą jest zastąpienie górnowysokoniemieckich: û, î przez [ou], [ei] (zamiast niemieckich: [aʊ], [aɪ]).
• dolnoalemański lub południowoalemański, zachował niemieckie: /k/ jako [kʰ] (lub [kx]), zamiast górnoalemańskiego [x]. Pododmiany:
  • alzacki (lub język alzacki) (Alzacja we Francji)
  • Alemán Coloniero (w Wenezueli)
  • dialekt Bazylei (miasto Bazylea w Szwajcarii)
• alemański okolic Jeziora Bodeńskiego (południowa Wirtembergia, płd.-wsch. Badenia, płn.-zach. Vorarlberg)
• górnoalemański (Szwajcaria i częściowo Vorarlberg oraz południowy Schwarzwald). cechuje się przejściem /k/ w [x]. Pododmiany:
  • dialekt Berna
  • dialekt Zurychu - züritüütsch
  • dialekt Vorarlbergu
• wysokoalemański lub najwyższy alemański (we wschodniej części kantonu Valais, kilku miejscowościach we włoskich Alpach, w Oberlandzie (kanton Berno) i w niemieckojęzycznej części kantonu Fryburg. W odróżnieniu od innych dialektów posiada [ʃniːə(n)], [buːə(n)] zamiast [ʃneijə bouwə]. Pododmiany:
  • dialekt kantonu Valais
    • dialekt Walser

Język literacki

Najstarszym zapisem dialektu są krótkie napisy na fibulach, pochodzących z VI wieku. Pierwsze teksty ciągłe zostały zapisane w VIII wieku w opactwie Sankt Gallen, np. modlitwa Ojcze nasz:

Fater unser, thu bist in himile

uuihi namu dinan

qhueme rihhi diⁱn

uuerde uuillo diin,

so in himile, sosa in erdu

prooth unseer emezzihic kip uns hiutu

oblaz uns sculdi unsero

so uuir oblazem uns skuldikem

enti ni unsih firleit in khorunka

uzzer losi unsih fona ubile

Konfederacja Szwajcarska sporządziła swoje kroniki w XIV wieku w dialekcie alemańskim. Także na ten dialekt przetłumaczył Biblię szwajcarski reformator religijny Huldrych Zwingli w 1520. Od XVII wieku datuje się wypieranie dialektów alemańskich przez język niemiecki, jako język literacki. Z tego powodu do dziś nie istnieje żadna spójna ortografia dialektów alemańskich (brak normy literackiej).

W 1803 Johann Peter Hebel napisał Opowieści alemańskie (Alemannische Gedichte) w tym dialekcie. Szwajcarscy pisarze często świadomie używają zapożyczeń z dialektu tzw. "helwetyzmów" w swoich utworach, pisanych w języku niemieckim, np. Jeremias Gotthelf i Tim Krohn.

Cechy

Południowa (alpejska) część obszaru dialektu cechuje się znacznie większymi różnicami od standardowego języka niemieckiego, niż część północna (w RFN).

Ponieważ południowe dialekty alemańskie (np. w Szwajcarii) są w większości trudno lub w niewielkim stopniu rozumiane przez użytkowników języka niemieckiego, niektórzy językoznawcy, opierając się na kryteriach SIL International i UNESCO, opisują ten dialekt jako odrębny "język alemański" lub 4 odrębne języki: szwabski, alemański, walser i niemiecki "colonia tovar" (w Wenezueli).

Szwajcarskie dialekty alemańskie są często określane jako "szwajcarski język niemiecki" lub Schwyzerdütsch.

Najważniejsze cechy to:

• częste użycie zdrobnień: na północy- przyrostek -le; na południu: -li (zamiast niemieckiego -chen), np. Häusle, Hüüsle, Hüüsli, Hiisli (domek).
• Zróżnicowanie między południowymi i północnymi dialektami w wymowie ch po samogłoskach: i, e, ä, ö, ü i spółgłoskach.
• czasownik być jest różnie odmieniany w różnych dialektach:
  (częste formy gs*- pochodzą od słów pokrewnych ge-sein, niespotykanych we współczesnym języku niemieckim.)

Zobacz też

• Gwary schwyzertüütsch

Linki zewnętrzne

• Ethnologue
• poezja i encyklopedia alemańska
• Wikipedia alemańska