Dialekt kłodzki języka niemieckiego

Skocz do: nawigacji, szukaj
Zasięg dialektu kłodzkiego na tle innych niemieckich dialektów prowincji dolnośląskiej i górnośląskiej

Dialekt kłodzki (niem. Glätzisch Mundart, Glätzisch, Gleetzisch, Pauersch w gwarze – wiejski) – odmiana dialektu śląskiego języka niemieckiego, odrębna od dialektu górskiego (niem. Gebirgschlesisch), występująca do 1945 r. na terenie Grofschoaft Glootz (Grafschaft Glatz czyli hrabstwa kłodzkiego), głównie wśród mieszkańców wsi. Glätzisch był gwarą wykształconą na bazie mowy osadników z Turyngii i Frankonii kolonizujących Śląsk i ziemię kłodzką od XIII w. Jak pozostałe dialekty śląskie należy do dialektów wschodnich (Ostmitteldeutsch) grupy dialektów środkowo-niemieckich. Charakteryzował się dużą frekwencją (częstym występowaniem) głoski "a", przypominał bardzo dialekty z okolic Harzu i zawierał naleciałości leksykalne z języków słowiańskich.

Cechy charakterystyczne

Wybrane cechy charakterystyczne dialektów śląskich

  • końcówki -en przekształcone w -a: Menschen (ludzie) – menscha, Kirschen (wiśnie) – kerscha, laufen (biec) – loofa, essen (jeść) – assa,
  • zdrobnienia -chen, -lein przekształcone w -la: Bäumchen (drzewko) – beemla, Töpfchen (garnuszek) tippla, Büchlein (książeczka) – bichla
  • krótkie e przekształcone w a lub długie ee: reden (czytać) – reeda,
  • -agen, -ogen przekształcone w -uo, -ua lub -oi: sagen (mówić) – soan, gezogen (wyciągnięty) – gezoin.
  • ubezdźwięcznienie b i d: Bauer (chłop) pauer (stąd pauersch), dumm (głupi) tumm

Cechy charakterystyczne dialektu kłodzkiego

Dodatkowo dialekt kłodzki charakteryzował się przekształceniem:

  • i, u w e i o: Milch (mleko) – melch, Junge (chłopiec) – jonge,
  • ou w długie a, aa: Baum śl. Boum (drzewo) – baam, Augen śl. Ougen (oczy) – aacha,
  • ei, oe, -age odpowiednio w samogłoski długie lub wielogłoski: Fleisch (mięso) – flääsch, Bäume (drzewa) – bääme, boime, baime (w różnych miejscach); wagen (ważyć) – wään.

Przykładowe zdania

Północno- a południowokłodzki

Zasięg i podział dialektu kłodzkiego
Zaznaczone na mapie granice oznaczają kolejno:
niem.-czeską granicę językową
zasięg pauersch
granice dialektu półn. i połudn.
granicę innego dialektu
granicę Rzeszy i Hrabstwa Kłodzkiego
granice powiatów

Z uwagi na naturalne rozczłonkowanie i silne zalesienie terenu, pauersch był bardzo zróżnicowany, nawet w obrębie sąsiednich wsi, czym przypominał dialekty szwajcarskie. Różnice szczególnie uwidaczniały się pomiędzy południową i północną częścią kłodzczyzny. Główne odmiany: kłodzki północny/dolny Nordglätzisch (Niederdörfisch) od Nowej Rudy i Broumova przez Kłodzko, płn. część Gór Orlickich po obu stronach granicy oraz południowy/górny Südglätzisch (Oberdörfisch) w dawnym powiecie bystrzyckim, płn. części Gór Orlickich i okolicach Králíków i Jeseníka na pograniczu czesko-morawskim).

Na północy mówiło się Sunntich (Sonntag), na południu Sonntich. Charakterystyczna śląska nazwa groszy (niem. Groschen) to Böhme ((niem.) Böhmen – Czechy), w pauersch Bihma (na północy) i Behma (na południu)[1][2], od rozpowszechnionych nie tylko na Śląsku groszy praskich (później zwyczajowo nazywano tak monety dziesięciofenigowe).

Inne przykłady:

Słownictwo

Leksykalnie dialekt kłodzki miał również wiele odrębności, np. der Grofschafter (mieszkaniec hrabstwa kłodzkiego) nie płakał (er weint), ale a flärrt; rzadko była Oma (babcia) lecz Grula (od Grossmutter). Charakterystyczne były pozdrowienia: Gude Marja (Guten Morgen), Guda Mettich! (Guten Tag - Mittag), Gude Oomd! (Guten Abend!) czy pożegnania: Bleit mer ock ei Goots Noama! Bleibt mir in Gottes Namen (Zostańcie z Bogiem). Unikano też słów obcego pochodzenia, tak więc nie mówiło się photographieren (fotografować), ale sich oabnehme bon (dać się zdjąć); nie reparieren (reperować) – ale oarechta (por. śląskie rychtować); nie rasieren (golić się), lecz a Boart wegtun (usuwać zarost).

Kodyfikacja

Zasady pisowni dialektu ustalił w 1920 r. Friedrich Graebisch w pracy Die Mundart der Grafschaft Glatz und ihrer bohmischen Nachbargebiete (Gwara hrabstwa kłodzkiego i jego obszarów sąsiednich). Czołowym autorem piszącym w pauersch był Robert Karger (1874-1946), autor poezji w gwarze kłodzkiej, wydawca roczników-kalendarzy "Guda Obend". Na bazie pauersch powstało wiele przysłów, anegdot i żartów skrzących się wybornym i delikatnym humorem.

Przykłady przysłów i żartów

Przypisy

  1. ↑ Dialekt kłodzki w śląskiej testowej Wikipedii
  2. ↑ Farby ślonskich jynzykow

Źródła