Widok na nowoczesne budownictwo Dniepropetrowska Państwo  Ukraina Obwód dniepropetrowski Założono 1776, ponownie 9 maja 1787 r. Prawa miejskie 1776 Mer Iwan Kuliczenko Powierzchnia 450 km² Wysokość 52-188 m n.p.m. Ludność (2009)
• liczba ludności
• gęstość
• aglomeracja
1 017 514 ▼
2261 os./km²
1 800 000 Nr kierunkowy +380 56 Kod pocztowy 49000- Tablice rejestracyjne АЕ 0000 ХХ (wcześniej 04) Miasta partnerskie Wałbrzych,
Wilno (29.09.1998),
Region Diuram, Ontario (6.05.2000),
Samara (25.05.1993),
Taszkent (1998),
Xi'an (1998)
Herclijja (3.08.1993)
Żylina (13.02.2003)
Saloniki
Lexington
Ploeszti
Jekaterynburg 48°28′N 35°01′E / 48.467, 35.017Na mapach: 48°28′N 35°01′E / 48.467, 35.017 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Strona internetowa miasta

Dniepropetrowsk^[1], bardzo często stosowane Dniepropietrowsk^[2], rzadko Dnipropetrowśk^[2], w latach 1796-1802 Noworosyjsk, 1787-1796 oraz 1802-1926 ros. Екатеринослав (Jekatierinosław), ukr. Катеринослав (Katerynosław), współczesna nazwa potoczna Dniepr, ukr. Дніпропетровськ – miasto w pd.-środk. części Ukrainy, nad Dnieprem, vis-à-vis ujścia Samary. Położone na obu brzegach Dniepru, 1,038 mln mieszkańców (w 2008 roku), trzecie pod względem wielkości miasto Ukrainy (po Kijowie i Charkowie), stolica obwodu dniepropetrowskiego.

W mieście znaczący węzeł kolejowy, metro, międzynarodowy port lotniczy, port nad Dnieprem. Jeden z głównych ośrodków przemysłowych i kulturalno-naukowych Ukrainy. Hutnictwo żelaza, przemysł metalurgiczny, maszynowy, elektromaszynowy, chemiczny, spożywczy, obuwniczy, drzewny, duża elektrownia cieplna. W czasach sowieckich status miasta zamkniętego ze względu na jedną z najważniejszych fabryk rakiet w ZSRR (JueMZe).

Nazwa miasta

Etymologie nazw historycznych

Wraz z ufundowaniem miasto nazwano Jekaterynosław na cześć fundatorki – Imperatorowej Katarzyny II. Nazwa składa się z 2 członów: Jekateryno – pochodzi od imienia Carycy Katarzyny, które w języku rosyjskim w pełnej formie brzmi „Jekateryna” (zdrobniale Katarina, Kat’ia, szerzej: Katarzyna). Drugi człon „sław” w języku rosyjskim oznacza chwałę. Nazwa Jekaterynosław oznacza więc miasto na cześć chwały Carycy, miasto pokazujące jej chwałę, potęgę.

Na przełomie wieku XVIII i XIX miasto przez 6 lat nosiło nazwę Noworosyjsk. Nie jest jasne, dlaczego syn Carycy, Paweł I Romanow, postanowił zmienić nazwę przypominającą o potędze matki, jednak już po jego śmierci, kolejny car, syn Pawła i wnuk Katarzyny Aleksander I Romanow przywrócił historyczną nazwę.

W latach 1918-1919 bolszewicy proponowali zmianę nazwy miasta na Siczesław (rus. Сичеслав). Nazwa ponownie posiada dwa człony – Sicz ma oznaczać kozacką organizację państwową, sław, podobnie jak wcześniej – ma oznaczać chwałę. Proponowana nazwa byłaby więc hołdem dla tradycji kozackiej siczy.

Ostatecznie miasto przemianowano w roku 1926 na Dniepropetrowsk. I jak w poprzednich przypadkach, nazwa została skomponowana z 2 członów: Dniepro – od rzeki Dniepr (po ukraińsku Dnipro, Дніпро) oraz Petrowsk na cześć lokalnego działacza komunistycznego Hryhorija Petrowskiego, który w tym czasie jeszcze żył.

Dzisiejsze nazewnictwo miasta

W czasach teraźniejszych miasto nadal nosi nazwę Dniepropetrowsk. W języku polskim istnieje kilka wersji pisowni nazwy miasta: Dniepropetrowsk (oficjalny polski egzonim zalecany przez KSNG), Dniepropietrowsk (zapis rosyjskiej nazwy miasta w polskiej transkrypcji, w formie tej zniekształcony został człon oznaczający nazwisko Hryhorija Petrowskiego), Dnipropetrowsk^{potrzebne źródło}, Dnepropetrowsk^{potrzebne źródło} lub Dnipropetrowśk (zapis ukraińskiej nazwy w polskiej transkrypcji).

Z kolei na Ukrainie czy w Rosji w języku potocznym powszechnie używana jest skrócona nazwa miasta Dniepr (identycznie jak rzeka). Będąc więc na przykład w Kijowie, możemy śmiało powiedzieć że jedziemy do Dniepra, co zostanie poprawnie zrozumiane przez Ukraińców czy Rosjan.

Historia

Czasy antyczne

Pierwsi ludzie osiedlili się w okolicach zakola Dniepru około 15 000 lat temu. Ślady tego osadnictwa odkryto na Wyspie Klasztornej (rus. Монастырском острове).

Po epoce lodowcowej (około 10 000 lat temu) osadnictwo w tym regionie nabrało tempa. Pomiędzy latami 3500 a 2700 p.n.e. rozwijała się tutaj Kultura Cucuteni-Trypole. Przyjazna okolica z rzeką pełną ryb, lasami i dobrym klimatem stwarzała doskonałe warunki dla ludów łowieckich, zbieraczych, rybackich.

Pomiędzy 1000 a 800 rokiem p.n.e. żyli tutaj koczowniczy Kimmerowie. Około 700 lat p.n.e. zostali wyparci przez nomadów Scytów, których z kolei około 200 rokiem p.n.e. wyparły ludy sarmackie. Wykorzystywały one m.in. dogodne połączenie rzeki Dniepr z Morzem Czarnym.

Kolejnym ludem przechodzącym te ziemie byli Połowcy, którzy pozostawili po sobie pamiątkę w postaci „Kamiennych Kobiet” (zdjęcie z prawej strony), które de facto kobietami nie są. Figury znajdują się na terenie Muzeum Historycznego przy ulicy Karla Marksa w Dniepropetrowsku (ścisłe centrum miasta).

Średniowiecze

W III i IV stuleciu naszej ery około 40 km na południe od dzisiejszego miasta (wieś Baszmaćka, rus. Башмачка) znajdowało się jedno z centrów imperium Gotów. Nieco później miały miejsce najazdy Hunów, Awarów, Protobułgarów oraz Węgrów. Po nich na ziemie te przybyli Słowianie.

Najprawdopodobniej w IX wieku (rok 870) na Wyspie Klasztornej, dziś znajdującej się w centrum miasta, z inicjatywy Bizancjum został założony klasztor. Miejsce zostało wybrane nie przypadkiem, miało to być najdalej na północ wysuniętym miejscem, do którego w swojej misji chrystianizacyjnej doszedł uczeń Jezusa – Andrzej Apostoł. W murach klasztoru często zatrzymywały się płynące z Kijowa na Krym czy Konstantynopol drużyny ruskich wojów. Klasztor został zniszczony najprawdopodobniej w czasie najazdu Mongołów w 1240 roku, został jednak odbudowany wraz z powstaniem Siczy Zaporoskiej.

Pod panowaniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Na początku XV wieku zamieszkujące prawy brzeg Dniepru ludy tatarskie zostały wyparte przez Wielkie Księstwo Litewskie. Jednak już pod połowy stulecia chanowie krymscy oraz zamieszkujący wybrzeże Morza Azowskiego Nogajowie ponownie najeżdżali te ziemie w celu ich odzyskania. Ustala się wtedy granica pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a chanatem krymskim wzdłuż Dniepru, a dalej na wschód wzdłuż rzeki Samara, tj. przebiega ona w miejscu dzisiejszego miasta Dniepropetrowsk. Czas ciągłych najazdów i walk spowodował znaczne wyludnienie się tych okolic. Bezludne i bezkresne ziemie zaczęto wtedy nazywać Dzikie Pola.

Odrodzenie się tych ziem następowało od XVI wieku wraz z organizowaniem się tutaj kozactwa i tworzeniem Siczy, które stanowiły zaporę dla tatarskich wypadów na północ, oraz organizowały kontrwypady na ziemie tatarskie i tureckie.

W międzyczasie ziemie te dostały się pod panowanie polskie i samowolne działania kozaków – de facto poddanych króla polskiego, stały się bardzo uciążliwe dla władz. Napaści kozaków na ziemie sąsiadów (Tatarów, Turków) mogły sprowokować (i prowokowały) wybuch wojny pomiędzy krajami. Aby temu zapobiec, Polacy starali się zacieśnić kontrolę nad spływem band kozackich Dnieprem na ziemie sąsiadów.

Pierwszym ufortyfikowanym miastem w tym miejscu była ufundowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego twierdza Kudak (około 10 km od centrum Dniepropetrowska w dół Dniepru, na prawym brzegu). Twierdza stała się centrum administracyjnym regionu, dookoła niej szybko osiedlili się ludzie. Nazwa wzięła się od nazwy pobliskiego porohu Kudackiego (Kojdackiego). Aktualnie w okolicy tej istnieje zabudowany rejon (dzielnica) nazywany „Stare Kajdaki”, a będący już częścią miasta^[3]. Poroh kojdacki znajduje się mniej więcej na wysokości lotniska w Dniepropetrowsku. Do naszych czasów w tej okolicy zachowały się ostatki wałów ziemnych z czasów twierdzy.

Bardzo szybko po ukończeniu budowy i osadzeniu wojskami, bo już w nocy z 3 na 4 sierpnia 1635 roku, powracający z dolnego biegu Dniepru hetman Iwan Sulima napadł z zaskoczenia na twierdzę i spalił ją, wycinając 200 osobową załogę zachodnioeuropejskich najemników pod dowództwem Jeana Mariona^[4]. Twierdza została odbudowana przez francuskiego inżyniera Guillaume le Vasseur de Beauplan^[5] dla polskiego rządu w 1638 roku.

Pod panowaniem rosyjskim

1 października 1648, po 7-miesięcznym oblężeniu przez powstańców kozackich, twierdza skapitulowała. Następnie na podstawie umowy z Rosją (ugoda perejasławska) Kudak został obsadzony przez Kozaków. Twierdza została ostatecznie zburzona przez Rosję na skutek upokarzających dla niej ustaleń traktatu pruckiego między Rosją a Turcją z 1711 roku.

Wraz ze zniszczeniem twierdzy ziemie dostały się pod panowanie tureckie, skąd z kolei przeszły ponownie pod chwilowe panowanie Rzeczypospolitej. Ostatecznie po IV wojnie rosyjsko-tureckiej rejon dzisiejszego Dniepropetrowska ostatecznie dostał się pod panowanie Rosyjskie, choć granica Imperium z chanatem krymskim przechodziła jedynie 100 km na południe od miasta.

Bliskość granicy nie przeszkodziła jednak w silnym osadnictwie i w następnych latach powstaje wiele mniejszych i większych osad w okolicy, część w dzisiejszych granicach miasta: Romankowo (Романково, 1740), Trituznoje (Тритузное, 1740), Kamenskoje (Каменское,dziś Dnieprodzierżyńsk, 1750), Suchaciowka (Сухачевка,1770, dziś w granicach miasta), Diewka (Диевка, 1775) (dziś w granicach miasta), Ciapli (Чапли, w latach 60. XVIII wieku), Odinowka (Одинковка, 1776). Już od 1732 roku istniała wieś Karnauhowka (Карнауховка, dziś terytoria miasta Dnieprodzierżyńsk), a w latach 1736–1783 u ujścia Samaru istniała rosyjska twierdza (Усть-Самарский ретраншемент – tłum. dosłownie: Ujścio-Samarskie umocnienia), aktualnie znana jako wieś Rybalskoe (Рыбальское).

W roku 1774 po zakończeniu V wojny rosyjsko-turecka chanat krymski z wasala imperium osmańskiego stał się wasalem Imperium Rosyjskiego. Na Krymie zainstalowano rosyjskie garnizony i epoka tatarskich najazdów ostatecznie zakończyła się. W 1775 roku na mocy ukazu Carycy Katarzyny II ostatecznie zlikwidowano Sicz Zaporoską, a jej ziemie przyłączono do guberni noworosyjskiej.

W końcu XVIII wieku na ziemiach tych zapanował spokój po kilku wiekach ciągłych najazdów, a na miejscu dzisiejszego Dniepropetrowska istniał już szereg mniejszych i większych osad, słobód i chutorów.

Powstanie miasta Jekaterynosław

W roku 1776 na przy ujściu rzeczki Kilcień do Samary ufundowano nową osadę – Jekaterynosław. Miasto od razu zostało stolicą guberni Noworosyjskiej, jednak na skutek błędnej decyzji co do położenia geograficznego wybrano tereny błotniste, częste nawiedzane powodziami. Skutkami było szerzenie się chorób wśród mieszkańców, z których w ciągu lat istnienia osady życie straciło w ten sposób kilka tysięcy osób. Osada przetrwała około 12 lat.

Nazwa przyszłego miasta pochodziła od imienia Carycy Katarzyny II.

22 stycznia 1784 roku caryca Katarzyna II wydała ukaz, na mocy którego powołano drugie miasto Jekaterynosław na rzece Dniepr. Według planu carycy miasto miało stać się „Trzecią stolicą Imperium Rosyjskiego„^{potrzebne źródło}. Oficjalnie miasto założono w czasie wizyty Katarzyny II która ułożyła pierwszy kamień przy budowie Soboru Przemienienia Pańskiego, 9 maja 1787 roku.

Większość mieszkańców „starego” Jekaterenosławia została od razu przeniesiona na nowe miejsce. Na starym miejscu utrzymywano jeszcze jakiś czas zabudowania jako miejsce obsługi podróżnych i niedługo przesiedlono pozostałych mieszkańców na miejsce dzisiejszego Nowomoskowska.

W czasie „przeprowadzki” z pierwszego do drugiego Jekaterynosławia (w latach 1784-87), urzędy guberni znajdowały się w mieście Krzemieńczuk, skąd dopiero ukaz Katarzyny II przeniósł je w (1789 roku) ponownie do Jekaterynosławia.

Gubernatorem guberni noworosyjskiej był Grigorij Potiomkin i to właśnie on wprowadzał w życie plany budowy nowego miasta będącego oznaką potęgi Imperatorowej. Plany Potiomkina były bardzo ambitne. Zaplanował on mianowicie budowę miasta na placu 30 na 25 kilometrów.

Budując nowe miasto, ponownie popełniono błąd niezbyt udanej lokalizacji – na wzgórzu (dzisiaj wschodnia część głównej ulicy miasta, im. Karola Marksa). Występowały tam trudności w dostępie do wody pitnej, dlatego wraz z rozwojem miasta jego centrum powoli „schodziło” w dół wzgórza ku rzece Dniepr, w kierunku, gdzie wcześniej znajdowała się słoboda Połowica. W latach 90. XVIII w. kozacka słoboda została wchłonięta przez rozrastający się Jekaterynosław, dzisiaj jest to centrum Dniepropetrowska.

Już na etapie planowania miasta wyznaczono miejsca i cele budowy:

• Sobór Przemienienia Pańskiego – miał być największą na świecie tego typu budowlą (na zdjęciu z prawej)
• Pałac Potiomkina (nazywany częściej Pałacem Studentów, na zdjęciu z prawej)
• Uniwersytet (nigdy nie zbudowano)
• Ogród botaniczny na wyspie cerkiewnej
• Wszechstronne ulice poprzez miasto

Kilkadziesiąt lat wcześniej (w 1743 roku) na wzgórzu tym zamieszkał kozak Łazar Globa i uprawiał na nim sad. Gubernator odkupił od niego większość ziem i wybudował na nim swój pałac. Część sadu Globy istnieje do dzisiaj – w tym miejscu rozciąga się park Globy.

Wraz ze śmiercią generalnego gubernatora kraju Grigorija Potiomkina (w 1791 roku) i Katarzyny II (1796 r.) rozwój miasta zahamował. Planowane inwestycje ograniczono. Zmniejszono na przykład rozmiar Soboru, którego budowę ukończono w 1835 roku. Wybudowano manufakturę sukienniczą (1794). W 1796 roku w mieście istniało już 11 kamiennych domów (w tym istniejący do dziś Pałac Potiomkina – nazywany częściej Pałacem Studentów) i 185 domów drewnianych. W tym samym czasie w sąsiednim Nowym Kajdakie było 239 drewnianych domów i lepianek. W 1804 roku w Jekaterynosławiu żyło 6389 osób.

W 1796 roku na mocy ukazu nowego imperatora Pawła miasto zmieniło nazwę na Noworosyjsk.

Jekaterynosław w XIX wieku

Już w 1802 roku kolejny imperator Aleksander I powrócił do poprzedniej nazwy miasta. Liczba mieszkańców zwiększała się i wynosząc w 1804 roku 6389 osób to w roku 1853 było to już 13 011 ludzi. W 1838 roku powstała pierwsza miejska gazeta Jekaterynosławskie guberniowskie wiadomości (rus. Екатеринославские губернские ведомости)

W 1862 roku w mieście było już 315 kamiennych i 3060 drewnianych domów. W pierwszej połowie XIX wieku przemysłowy rozwój miasta był słaby, istniało tylko kilka manufaktur: ceglany, metalurgicznych, wytwarzających świece, mydło, wytapiających tłuszcz i garbarzy.

W 1873 roku na lewy brzeg Dniepru doprowadzono linię kolejową (stacja Niżniednieprowsk, dzisiaj oprócz stacji kolejowej istnieje tam bardzo duży węzeł kolejowy), łączący miasto z Charkowem przez miejscowość Sinielnikowo. Dopiero po 11 latach (w 1884 roku) miało miejsce otwarcie mostu przez Dniepr i dworca kolejowego w samym mieście (na prawym brzegu). Linia kolejowa przez Jekaterynosław połączyła Donbas (zagłębie węglowe Doniecka) z Kriwbasem (zagłębie węglowe Krzywego Rógu).

Odkrycie w okolicach Krzywego Rogu źródeł węgla i metali zapoczątkowało silny rozwój przemysłu w regionie i jego centrum. W mieście, dzięki inwestycjom francuskiego i niemieckiego kapitału pojawiło się kilka zakładów metalurgicznych (zmodernizowane w czasach sowieckich zakłady funkcjonują do dziś). Zajezdnia kolejowa Jekaterynosławia była największą na południu rosyjskiego imperium. Miasto intensywnie rozrastało się na skutek migrowania i osiedlania się robotników powstających fabryk. W 1865 roku w mieście mieszkało 22 816 osób, w 1897 już 121 216 osób.

W 1897 roku belgijski inwestor uruchomił w Jekaterynosławie pierwszy elektryczny tramwaj, trzeci w Imperium po Kijowie i Niżnym Nowogrodzie.

W 1899 roku otwarto w mieście szkołę górniczą, która w 1913 roku przekształciła się w Górniczy Uniwersytet (istnieje do dzisiaj^[6])

Pod koniec XIX wieku mieszkańcy miasta to w 42% Rosjanie, 35% Żydzi i jedynie 16% Ukraińcy.

Dniepropetrowsk – wiek XX

Na początku XX wieku miasto nadal charakteryzowało się dynamicznym wzrostem, z 121 tysięcy w 1897 roku do 252,5 tysiąca mieszkańców w 1910 roku.

Po przegranej Rosji z Japonią krajem wstrząsnęły wydarzenia 1905 roku. W czasie zamieszek w mieście dziesiątki ludzi zostały zabite, Jekaterynosławiem wstrząsnęły także pogromy żydów^[7]. W mieście rozpoczynali swoje działania Iwan Babuszkin (Иван Васильевич Бабушкин) oraz Georgii Petrowski (Григорий Иванович Петровский).

W latach 1902 do 1933 znany historyk Siczy Zaporoskiej, Dmitro Jawornickij, był dyrektorem Muzeum w Dniepropetrowsku, które później przyjęło jego imię. Przed śmiercią w roku 1940 Jawotnickij napisał książkę pod tytułem „Historia miasta Jekaterynosławia”. Książka nie była publikowana przez władze komunistyczne, aż do roku 1989 i reform Gorbaczowa.

W końcu I wojny światowej i ogłoszeniu ukraińskiej niepodległości w listopadzie 1917 r. mieście wybuchła bolszewicka rebelia, która przejęła władzę na krótki czas. Miasto zostało zajęte przez okupacyjne wojska niemieckie i austriackie, które utrzymywały w nim władzę w sojuszu w Pawło Skoropadskim.

W październiku 1918 roku w otwarto uniwersytet (istnieje po dziś dzień pod nazwą Dniepropetrowski Państwowy Uniwersytet im. Ołesia Honczara^[8]).

W okresie wewnętrznych walk o rodzaj przyszłego ustroju Ukrainy miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk. Początkowo przeszło więc w ręce rządu Dyrektoriatu z dyktatorem Petlurą na czele, dalej władzę w mieście przejęli anarchiści Nestora Machno, następnie armia ochotnicza, tzw. denikency, petlurowcy i inni. W 1919 roku miasto zostało zdobyte przez bolszewicką Armię Czerwoną, i pozostało w jej rękach pomimo prób odbicia w 1920 roku przez Białą Armię Piotra Wrangla.

W latach 1918-1919 bolszewicy proponowali zmianę nazwy miasta na Siczesław (ros. Сичеслав, od sławić Sicz), ale ostatecznie w roku 1926 przemianowano na Dniepropetrowsk. Nowa nazwa została skomponowana z 2 członów: Dniepro – od rzeki Dniepr (po ukraińsku Dnipro, Дніпро), oraz Petrowsk na cześć działacza komunistycznego Gregoria Petrowskiego (który w tym czasie jeszcze żył).

Okupacja hitlerowska

25 sierpnia 1941 roku miasto zostało zdobyte przez wojska hitlerowskie i weszło jako stolica do nowo utworzonej, niemieckiej jednostki administracyjnej Komisariatu Rzeszy Ukraina jako miasto okręgowe, z generalnym komisarzem Klausem Selznerem. Przed wojną miasto było dużym ośrodkiem życia Żydów. W chwili wkroczenia nazistów żyło ich w mieście około 80 tysięcy. Już 12 października 1941 roku urządzono akcję rozstrzelania 11 tys. miejscowych Żydów. Do końca wojny przetrwało w mieście jedynie 15 osób pochodzenia żydowskiego.

Na cześć pamięci rozstrzelanych Żydów w miejscu ich śmierci stoi dziś Pomnik Ofiar Holokaustu. Znajduje się on przy ulicy Energeticzeskaya w rejonie (dzielnicy) Krasnogwardejskim, przy skrzyżowani z ulicą Jangiela^[9].

Zostało wyzwolone 25 października 1943 roku przez wojska 3 Frontu Ukraińskiego.

Pod władzą Związku Radzieckiego

Po wojnie miasto było odbudowane i zostało jednym z ważniejszych przemysłowych i naukowych centrów ZSRR. Już w 1945 roku praktycznie wszystkie ewakuowane wcześniej na wschód fabryki wróciły do miasta i wznowiły produkcję. Wraz z powrotem ewakuowanych fabryk budowano także nowe, funkcjonujące do dziś, takie jak:

• Południowa Fabryka Budowy Maszyn (tzw. Ju-eM-Ze, rus. Южный машиностроительный завод, budowany od 1944 r.)
• Dnieprowska Fabryka Budowy Maszyn (tzw. De-eM-Ze, rus. Днепровский машиностроительный завод od 1945 r.)
• Przydnieprowska TES (elektrociepłownia, od 1952 r.)
• Fabryka Ciężkich Pras (1953-1955)
• Fabryka kolejowa (1965-1961 budowana w ramach Wszechsowieckiej Komsomołskiej Budowy – Всесоюзная ударная комсомольская стройка)
• Fabryka tkanin „Dnieprianka” (1969 r.)
• Fabryka „Polimermasz”

Znamiennym wydarzeniem historycznym jest wykorzystanie po II wojnie światowej jeńców niemieckich do odbudowy Państwa Sowieckiego. Jeńcy odbudowywali radzieckie miasta do połowy lat 50. Także w Dniepropetrowsku wykorzystywano ich w ten sposób, a zbudowane przez nich domy istnieją do dziś. Można je obejrzeć na przykład na ulicy Bolszewickiej w rejonie (dzielnicy) Krasnogwardyjskiej, czy ul. Kalinowej.

W 1955 roku po zakończeniu odbudowy centrum miasta rozpoczęła się odbudowa południowych, wolnych od zabudowy przedmieść miasta, dziś Prospekt Kirowa (góra), ulica Bohaterów Stalingradu (wcześniej ul. Dniepropetrowskaja), 12 kwartał, Prospekt Gagarina (góra), oraz Prospekt im. Gazety Prawda (wcześniej Droga Nowomoskowskaja), oraz ul. Kosjora (tzw. zabudowa chruszczowska, analogicznie do budowli w stylu gierkowskim w Polsce). Na prawym brzegu Dniepru została wybudowana najdłuższa w Europie nabrzeżna promenada (bulwar spacerowy).

W 1966 roku oddano do użytku drugi most przez Dniepr dla samochodów, najdłuższy most przez rzekę Dniepr (tzw. Nowy most)

W końcu lat 60. i w latach 70. wybudowano nowe osiedla z zabudową 9- i 12-piętrową: Czerwony Kamień (Красный Камень), Parus (Парус), Kommunar (Коммунар), Topol (Тополь), Pobieda (Победа, w latach 1971–1983), Sokol (Сокол), Zapadnyj (Западный), Severnyj (Северный), Lewobereżnyj (Левобережный), Kloćko (Клочко), Solnećnyj (Солнечный), Jubilejny (Юбилейный), osiedla przy ulicach Kolinowoj (Калиновой), Stroitelej (Строителей), Gładkowa (Гладкова).

Z kolei w końcu lat 70. i w latach 80. wybudowano osiedla Lewobereżnyj-3 (Левобережный-3), Frunzenskij (Фрунзенский), Podstancji (Подстанции), rozpoczęto zabudowę budynkami wielopiętrowymi góry ulicy Raboczej (Рабочей). W tym okresie wybudowano także szereg budynków o oryginalnej architekturze publicznego użytku:

• Budynek opery i baletu (Театр оперы и балета, 1974)
• Diorama „Bitwa o Dniepr” (1975)
• Letni amfiteatr w parku im. Szewczenko (Летний кинолекторий в парке им. Шевченко, w 1977)
• Nowy hotel w porcie lotniczym (1979)
• Nowy cyrk (1980)
• Dom Architekta (1980)
• Nowa klinika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (tzw. U-We-De УВД, 1982)
• Ukraiński teatr dramatyczny im. T. G. Szewczenko (1979),
• Kino Rodina (Родина).

Na podstawie decyzji Rady Najwyższej ZSRR w dniu 20 maja 1976 roku Dniepropetrowsk został odznaczony orderem Lenina.

W 1977 roku, aby zwiększyć liczbę mieszkańców miasta, włączono pobliskie miasta Igreń (Игрень), Pridnieprowsk (Приднепровск), wieś Ciapli (Чапли) i inne. Operacja ta miała na celu przekroczenie przez miasto liczby 1 miliona mieszkańców, co uzasadniałoby budowę metra w mieście (milion mieszkańców to dolna granica ludności miasta ekonomicznie uzasadniająca budowę metra).

W Południowej Fabryce Budowy Maszyn (Ju-Em-Ze) od czasów powojennych rozwijała się budowa techniki wojennej. Ostatecznie fabryka produkowała bardzo istotne elementy wojskowych rakiet, stanowiąc jedną z najważniejszych tego typu instalacji w Państwie Sowieckim. Z związku z tym do 1987 roku miasto pozostawało zamknięte dla obywateli spoza Związku Radzieckiego. Także mieszkańcy miasta, a zwłaszcza pracownicy Ju-Em-Ze mieli niezwykle utrudniony wyjazd za granicę, z obawy, o zdradę tajemnic wojskowych.

Pamiątką świetności Ju-Em-Ze gdzie produkowano siejące postrach na Zachodzie rakiety, jest model rakiety stojący nieopodal wejścia do Fabryki, a widoczny z zewnątrz (od ulicy Titowa).

Pod koniec lat 80. XX wieku w związku z kryzysem ekonomicznym w ZSRR rozwój miasta stopniowo hamował. Budowano nadal tylko osiedle Topol-1 (Тополь-1), Lewobereżnyj (Левобережный-3), Górną część ul. Raboczej (Рабочей).

Dniepropetrowsk w niepodległej Ukrainie

W czerwcu 1990 roku w kobiecym oddziale Dniepropetrowskiego więzienia wybuchły zamieszki, na skutek których więzienie zostało zniszczone.

Pomimo trudności w połowie lat 90. oddano do użytku nowy dworzec autobusowy (głównie dzięki wysiłkom przyszłego premiera Ukrainy Pawło Łazarenko) oraz zakończono budowę pierwszej linii metra (6 stacji, linia o długości 7,9 km), nowy korpus chirurgiczny obwodowego szpitala im. Mecznikowa.

Podobnie jak w ciągu całych lat 90. w Rosji, tak i na Ukrainie i Dniepropetrowsku miała miejsce fala morderstw politycznych i mafijnych. Przeprowadzona w tym czasie rekonstrukcja rynku centralnego Oziorka (Озерка) wiąże się na przykład z kilkoma próbami morderstwa jego właściciela oraz zastrzeleniem innego biznesmena pochodzenia rosyjskiego.

Przez 40 lat powojennych liczba mieszkańców miasta podwoiła się, z 662 tysięcy w 1959 roku do 1203 tysięcy w 1991 roku. Po roku 1991 liczba mieszkańców stale się zmniejsza na skutek przyczyn naturalnych, jak mniejszej liczby urodzin, zwiększonej śmiertelności, czy przyczyn ekonomicznych, jak emigracja (np. do Rosji, Izraela, Niemiec, USA).

Dniepropetrowsk – wiek XXI

Na początku XXI wieku Dniepropetrowsk odczuł poprawę warunków ekonomicznych po kryzysie lat 90. Wybudowano i otwarto kilka centrów targowo-rozrywkowych: centrum targowe Dafi^[10] (Дафи), centrum targowe City Center Most (zwane po prostu Most, мост), Materki (Материк), Wawilon (inaczej Babilon, Вавилон), Cunami (Цунами centrum fitness i spa), Grand-Plaza^[11] (Гранд-Плаза), Hai-Tek (Хай-тек), Karawan. Powstały nowe salony samochodowe, kina. Bardzo rozrosła się także sieć placówek bankowych na terenie miasta.

Do roku 2005 najbardziej wpływowym politykiem Ukrainy był przedstawiciel „politycznego klanu” miasta – Leonid Kuczma.

W czerwcu i lipcu 2007 roku miastem wstrząsnęła fala seryjnych morderstw, wzbudzając powszechny przestrach. Plotki wśród ludności opisywały straszne szczegóły (czasami zmyślone) kolejnych morderstw, dodatkowo podsycane przez media jako dzieło szaleńca. Sprawców wkrótce pojmano i w lutym 2009 roku 3 młodych mężczyzn zostało osądzonych za udział w 21 morderstwach i okaleczenie kolejnych kilkunastu osób. Dwóch ze skazanych otrzymało wyroki dożywocia, trzeci wyrok 9 lat pozbawienia wolności^[12].

We wrześniu 2008 roku został otwarty po kapitalnym remoncie stadion Arena-Dnepr, który wcześniej wykorzystywany był jako bazar odzieżowy, w latach 90. klub Metallurg, rus: Металлург). W chwili obecnej stadion spełnia normy niezbędne do rozegrania meczów Euro-2012.

W ostatnich latach w mieście znacznie zmniejszyła się liczba publicznych środków transportu (autobusów, trolejbusów), a ich miejsce zastępują prywatne „marszrutnoje taxi” – czyli „marszrutowe taksówki” (więcej w sekcji transport) lub taksówki osobowe.

Społeczeństwo miasta

Na dzień 1 marca 2008 roku w mieście żyło 1 mln 039 tys. osób^[13].

Podział narodowościowy okręgu

Podział narodowościowy okręgu dniepropetrowskiego na rok 2001:

Dynamika zmian liczby mieszkańców miasta

Klimat

Klimat umiarkowanie kontynentalny, z silnym wpływem Dniepru, który znacznie zwiększa wilgotność powietrza wiosną i jesienią. Raz na 10-15 lat temperatura spada zimą poniżej –25 stopni Celsjusza.

Średnie temperatury w skali roku

Rekordy temperatur

Tabela przedstawia najniższe i najwyższe zanotowane temperatury dla miasta Dniepropetrowsk^[16]:

Kierunki wiatrów

Tabela przedstawia procentowy udział kierunku wiatrów w danym miesiącu dla miasta Dniepropetrowsk^[16]:

Podział administracyjny miasta

Amur-Niżniednieprowskij (Амур-Нижнеднепровский)

Północno-zachodnia część miasta (lewy brzeg)

Industrialnyj (Индустриальный)

Północno-wschodnia część miasta (lewy brzeg)

Samarskij (Самарский)

Wschodnia część miasta (osiedla nad Samarą i południowa część miasta na lewym brzeg Dniepru)

Babuszkinskij (Бабушкинский)

Środkowo-południowa część miasta

Żowtniewyj (Жовтневый)

Część wschodnia, prawy brzeg Dniepru

Kirowskij (Кировский)

Centrum miasta

Krasnogwardiejskij (Красногвардейский)

Południowo-zachodnia część Dniepropetrowska

Leninskij (Ленинский)

zachodnia część miasta

Osoby związane z Dniepropetrowskiem

Zabytki i ważniejsze budowle

Pałac Potiomkina (Pałac Studentów)

 Osobny artykuł: Pałac Potiomkina w Dniepropetrowsku.

Sobór Przemienienia Pańskiego

 Osobny artykuł: Sobór Przemienienia Pańskiego w Dniepropetrowsku.

Synagoga Chóralna

 Osobny artykuł: Synagoga Chóralna w Dniepropetrowsku.

Rynek centralny „Oziorka”

 Osobny artykuł: Centralny Rynek Oziorka w Dniepropetrowsku.

Centrum Diecezjalne

 Osobny artykuł: Centrum Diecezjalne w Dniepropetrowsku.

Cerkiew św. Mikołaja na Wyspie Klasztornej

 Osobny artykuł: Cerkiew św. Mikołaja na Wyspie klasztornej w Dniepropetrowsku.

Teatr opery i baletu

 Osobny artykuł: Teatr opery i baletu w Dniepropetrowsku.

Port lotniczy

 Osobny artykuł: Port lotniczy Dniepropetrowsk.

Stacja kolejowa

 Osobny artykuł: Dniepropetrowsk (stacja kolejowa).

Dworzec autobusowy

 Osobny artykuł: Dworzec autobusowy w Dniepropetrowsku.

Cyrk

 Osobny artykuł: Budynek Cyrku w Dniepropetrowsku.

Mosty przez Dniepr

Most amurski

Most Kajdacki

Merefo-Chersoński most kolejowy

Most centralny

Most południowy

Transport miejski

Transport nocny

Jak w większości miast byłego ZSRR municypalny – nocny transport miejski jest bardzo słabo rozwinięty. W godzinach nocnych w Dniepropetrowsku nie działa metro, nie jeżdżą autobusy, trolejbusy i tramwaje. Po mieście rzadko poruszają się jedynie prywatne marszrutki (wybrane linie). W nocy bardzo popularne są za to taksówki operujące całą dobę.

Metro

 Osobny artykuł: Metro w Dniepropetrowsku.

Metro w Dniepropetrowsku (ukr. Дніпропетровський метрополітен) – system kolei podziemnej, trzecia pod względem liczby stacji miejska kolej podziemna Ukrainy. Metro uruchomiono 29 grudnia 1995, długość linii wynosi 7,9 km.

Obejmuje 1 linię z 6 stacjami: Wokzalna (ukr. Вокзальна), Metrobudiwnykiw (ukr. Метробудівників), Metałurhiw (ukr. Металургів), Zawodśka (ukr. Заводська), Prospekt Swobody (ukr. Проспект Свободи), Komunariwśka (ukr. Комунарівська)

Dziennie z przewozów metra w Dniepropetrowsku korzysta 37,5 tys. pasażerów^[22].

Trolejbusy

Po Dniepropetrowsku poruszają się trolejbusy zorganizowane w 17 linii. Przejazd trolejbusem kosztuje 1 hrywnę (~0,3 PLN). Trolejbusy zatrzymują się tylko na wyznaczonych przystankach. Jeżdzą w godzinach 5:30 do 21:00 / 0:00. Łączna długość tras wynosi 176,9 km.

Autobusy

Marszrutki

W mieście operuje tysiące marszrutek zorganizowanych w 147 linii. Koszt przejazdu wynosi 3 hrywny (około 1,5 PLN) i jest niezależny od długości przejechanego odcinka (za tę kwotę można przejechać całą trasę).

Marszrutki zatrzymują się na wezwanie. Należy ustawić się przy krawędzi drogi i widząc marszrutkę linii którą chcemy pojechać machnąć ręką dając w ten sposób znak kierowcy. Podobnie podczas wysiadania należy zwrócić się głośno do kierowcy z prośbą o zatrzymanie się w konkretnym miejscu.

Wsiadając do auta należy przekazać kierowcy odliczoną kwotę za przejazd. Kierowca ma obowiązek wydać bilet za przejazd (powszechne jest nie wydawanie pokwitowania).

Sport

Dniepropetrowsk był miastem-kandydatem do współorganizacji Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012, które odbędą się w Polsce i na Ukrainie. W ramach przygotowań wykonano modernizację Stadionu piłkarskiego Dnipro Dniepropetrowsk.

Kandydatura miasta została ostatecznie odrzucona decyzją UEFA w dniu 13 maja 2009. Stadion w Dniepropetrowsku ma być Stadionem Narodowym Ukrainy.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Nieoficjalny portal miejski
• Strona Urzędu Miasta
• Ekaterynosław w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.
• Historia Żydów w Dniepropetrowsku na portalu Wirtualny Sztetl
• zdjęcia z Dniepropetrowska
• zdjęcia z Dniepropetrowska