Góra Świętej Anny (województwo opolskie)

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy miejscowości. Zobacz też: Góra Świętej Anny (ujednoznacznienie).
Amfiteatr na Górze Św. Anny - rok 2008
Amfiteatr na Górze Św. Anny - rok 2003
Kościół klasztorny na szczycie Góry Św. Anny

Góra Świętej Anny (dodatkowa nazwa w j. niem. Sankt Annaberg[2]; hist. pol. Święta Anna[3], niem. Annaberg[4], śl. Świyntô Anna[5], Anaberg[6]) – wieś w Polsce położona w województwie opolskim, w powiecie strzeleckim, w gminie Leśnica, na Górnym Śląsku. Część wsi leży na stokach wzniesienia o tej samej nazwie, na którym niegdyś znajdowała się pogańska świątynia, a obecnie stoi bazylika i sanktuarium, z figurką św. Anny Samotrzeciej (XV wiek).

Historia wsi

W latach 80. XV wieku na szczycie góry zbudowano kościół. Pierwsze wzmianki o wsi są w źródłach z 1679 roku. Kiedyś jej niemiecka nazwa brzmiała Annaberg, Ślązacy nazywali ją "Chełmską Górą"[7] (choć obecnie popularnie określają ją Anaberg[6]), od klasztoru znajdującego się na górze oraz pielgrzymek katolickich upowszechniła się także nazwa polska Święta Anna (Świyntô Anna[5]). Na Sankt Annaberg oficjalnie zmieniły ją władze niemieckie w 1934 (choć używano już tej nazwy wcześniej, m.in. na mapach i pocztówkach, na przemian z Annaberg), ale już w 1941 została wprowadzona świecka nazwa Annaberg O.S.[8].

W 1720 roku wioska liczyła 54 mieszkańców, liczba ta wzrosła w 1843 roku do 476, a w 1910 roku do 707 mieszkańców, (558 mówiących w j. polskim, 115 mówiących w j. niemieckim, 31 w obu). W 1861 wieś występuje jako ośrodek rzemieślniczy i miejsce targowe. Wśród mieszkańców wymienia się wtedy 85 rzemieślników, którzy reprezentowali 13 specjalności. Od XVIII wieku zaczęto wydobycie nefelinitu, a od początku XIX w. powstają regularne kamieniołomy tej skały i dodatkowo pierwsze kamieniołomy wapienia. Intensywne wydobycie nefelinitu oraz wapienia trwa do lat 80. XIX w., a w kamieniołomie będącym obecnie rezerwatem, obie kopaliny wydobywa się do 1946[9][10][11][12].

W plebiscycie na Górnym Śląsku 1921 403 głosujących gminy Annaberg wypowiedziało się za pozostaniem w Niemczech, 91 było za Polską a trzy głosy były nieważne[13]. W maju tego roku w tym rejonie miały miejsce krwawe walki podczas III powstania śląskiego. Obecnie upamiętnia je monumentalny Pomnik Czynu Powstańczego autorstwa Xawerego Dunikowskiego. Niemcy po ponownym zajęciu wsi zamordowali 3 mieszkańców: Ignacego Kwiotka, Ignacego Kwittka i Polokapotrzebne źródło.

W latach 20. zrodził się projekt zmiany nazwy miejscowości z Annaberg na Ahnenberg ("Góra Przodków"), który jednak nie został zrealizowany[14].

Poniżej wsi od 1936 znajdował się Dom Polski zwany "Pod Chełmskim Wierchem", gdzie odbywały się zjazdy oraz kursy polskich organizacji działających w przedwojennych Niemczech. W 1936 roku na szczycie góry odbył się Zjazd Polaków Śląska Opolskiego, który zgromadził 6000 Polaków[7]. Obecnie w budynku tym znajduje się filia Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu[15].

W czasie II wojny światowej Niemcy założyli żydowski obóz pracy, w rejonie dzisiejszego Muzeum Czynu Powstańczego. Ofiary obozu prawdopodobnie pochowano na jego terenie.

W latach 1945-54 siedziba gminy Góra Św. Anny.

Od 1988 r. wieś jest centrum Parku Krajobrazowego Góra Świętej Anny obejmującego grzbiet Chełma, a więc zachodnią część Wyżyny Śląskiej. We wsi znajduje się niewielkie muzeum przyrodnicze Parku, a przy drodze ze wsi do Leśnicy jest Muzeum Czynu Powstańczego.

W 1996 roku liczba mieszkańców zmniejszyła się do 560.

Co roku na Górze Św. Anny (w II poł. lipca) organizowane jest Święto Młodzieży – ogólnopolski zjazd młodzieży katolickiej. W tym czasie górę odwiedza ok. 2000 wiernych z Polski i zagranicy.

Przez północny kraniec wsi przebiega Autostrada A4, która w tym miejscu posiada po trzy pasy ruchu w każdym kierunku, aby ułatwić wyprzedzanie wolno jadących pod górę samochodów ciężarowych. Urządzony jest też MOP, który jednak ma połączenie z zabytkami i rezerwatem tylko dla pieszych.

Historia kościoła i klasztoru

Pierwszy kościół (pw. św. Jerzego) na górze został zbudowany w 1480 z fundacji Mikołaja i Krzysztofa Strzał (Strzel), właścicieli Poręby, Leśnicy i Żyrowej. Na początku XVII wieku przeniesiono z Ujazdu do tutejszego kościoła słynącą cudami drewnianą figurkę św. Anny Samotrzeciej (z ok. 1480), zawierającą relikwie świętej. Zmieniono też wtedy nazwę kościoła i samej góry (wcześniej zwanej Górą Św. Jerzego). W 1655 r. na Górę Św. Anny przybyło pod przewodnictwem O. Franciszka Rychłowskiego 30 franciszkanów z Krakowa, który opuścili w czasie wojny polsko-szwedzkiej, gdy spalono ich klasztor. Za zgodą kapituły z O. Krystianem Chojeckim na czele oraz właściciela ziemi opolskiej, Króla Polski Jana Kazimierza w 1656-1659 zbudowali oni drewniany klasztor na Górze św. Anny.

W latach 1671-1673 na miejscu starego zbudowano nowy kościół w stylu barokowym fundacji hrabiego Gaschina. W latach 1733-1749 powstał murowany zespół klasztorny, do którego w 1768 dobudowano Rajski Plac (dziedziniec arkadowy), na którym obecnie stoi 15 stuletnich konfesjonałów. Jednocześnie w 1754 na kościele dobudowano sygnaturkę. W latach 1700-1709 wybudowano z fundacji hrabiego Gaschina 33 kaplice kalwaryjne, na południowo-wschodnich stokach góry. Zaprojektował je opolski architekt Domenico Signo. Nominalnie były własnością parafii w Leśnicy, faktycznie nie były użytkowane aż do 1763, kiedy kalwarię przejęli zakonnicy z Góry św. Anny i podjęli działania by uczynić je miejscem pielgrzymowania. W okresie 1756-1764 odnowiono stare kaplice, dobudowano cztery nowe, w 1764 uzyskano odpust papieski dla kalwarii.

W roku 1766 r. O. Stefan Staniewski opracował program odprawianych na kalwarii nabożeństw, a teksty modlitw i pieśni umieścił rok później w polskim modlitewniku O. Wacław Waxmański. W dniu 12 września 1779 r. wyruszyła z Bytomia na Górę Św. Anny pierwsza śląska pielgrzymka, zapoczątkowując ruch pielgrzymkowy do sanktuarium. W związku ze wzrastającą ilością pielgrzymów kościół przebudowano w 1781 pod kierunkiem architekta ze Strzelec Opolskich Christopha Worbsa, który w latach 80 XVIII wieku kierował także renowacją i przebudową kalwarii (dodano m.in. kolejną kaplicę, kilka innych drewnianych zamieniono na murowane).

W 1810 klasztor uległ kasacji, a franciszkanów wysiedlono. Zakonnicy powrócili w 1860, odnowili kościół, w 1868 dobudowali wieżę zegarową, jednak w 1875 znów zostali wysiedleni, a klasztor zlikwidowano w związku z Kulturkampfem. Walce o zachowanie klasztoru oraz o roli świątyni dla ludu śląskiego poświęcony jest poemat księdza Bonczyka pt. Góra Chełmska z 1886. Zakonnicy wrócili w 1887 roku. W 1897 powstały oba istniejące dziś neobarokowe ołtarze boczne oraz ołtarz główny autorstwa czeskiego artysty Rajmonda Kutzery (zdemontowany w 1957), a w 1904-1905 znacząco przebudowano klasztor, m.in. jedno ze skrzydeł wg projektu franciszkanina Mansuetusa Fromma OFM[16]. Na przełomie XIX/XX wieku przebywał w klasztorze jako zakonnik Chryzogon Reisch, autor monograficznej pracy o historii tutejszego klasztoru. Pod koniec XIX wieku wykupiono duży kamieniołom nefelinitu tuż za północnym murem klasztoru, zasypano go i w 1912-1913 urządzono plac modlitewny i grotę na wzór groty z Lourdes projektu Bauma. W okresie 1913-1916 w 14 małych bocznych grotach zbudowano tam stacje Męki Pańskiej, częściowo fundowane przez rodziny poległych w I wojnie światowej. W 1928-1938 zbudowano na południe od klasztoru wielki Dom Pielgrzyma.

W 1939 r. Niemcy zabronili odprawiać w klasztorze msze w języku polskim, a 13 listopada 1940 roku wyrzucili franciszkanów z klasztoru, oddając budynek Niemcom z Rumunii, niszcząc przy okazji bibliotekę klasztorną, skuwając polskie napisy i konfiskując zbiory muzeum klasztornego. W czasie wojny, Niemcy aresztowali gwardiana Bonifacego Wiesiołka.

W okresie 1957-1963 Josef Mitschke dokonał gruntownej przebudowy wnętrza kościoła w stylu neobaroku, wykonując neobarokowe sztukaterie, malowidła ścienne i główny ołtarz, a w 1992 jego syn Georg zbudował neobarokowy prospekt organowy.

W roku 1949 miał miejsce zjazd kapłanów z udziałem prymasa Stefana Wyszyńskiego, a w 1983 świątynię odwiedził papież Jan Paweł II. Na jego cześć po stronie północnej bazyliki postawiono w 2000 pierwszy w woj. opolskim pomnik Jana Pawła II będący kopią monumentu z Płocka, autorstwa Zemły.

Pomnik Jana Pawła II, w tle krzyż wieży klasztoru

Pomnik Xawerego Dunikowskiego i amfiteatr

 Osobny artykuł: Pomnik i amfiteatr na Górze Świętej Anny.

W latach 1934-1938 wykorzystując ukształtowanie terenu (nieczynny kamieniołom wapieni triasowych w zachodniej części wsi) Niemcy wybudowali na zboczu góry amfiteatr, na 7 tysięcy miejsc siedzących i 23 (wg innych źródeł 43 tys.) tysiące stojących. W roku 1938 odsłonięto na górnej krawędzi amfiteatru mauzoleum poświęcone niemieckim uczestnikom walk III powstania śląskiego. Mauzoleum w kształcie rotundy zbudowane było z bloków wapienia triasowego, zawierało też przypory z granitu permskiego spod Lipska [11]. Po II wojnie światowej, po przyłączeniu Śląska do Polski, w 1945 został wysadzony niemiecki pomnik, a w dniu 19 V 1946 r., podczas obchodów 25 rocznicy wybuchu III powstania śląskiego, rozpoczęto symbolicznie wznosić Pomnik Czynu Powstańczego wg projektu Xawerego Dunikowskiego, który ukończono w 1955. Pomnik i obudowa cokołu wykonane są z karbońskiego granitu ze Szklarskiej Poręby (kamieniołom w Hucie) [11]. Współcześnie, amfiteatr jest zaniedbany.[17]

Bitwa w rejonie Góry św. Anny w 1921 r.

 Osobny artykuł: Bitwa w rejonie Góry św. Anny.

Góra Świętej Anny w literaturze

Przypisy

  1. ↑ Maps, Weather, and Airports for Gora Swietej Anny, Poland
  2. ↑ Nazwa uznana 11 kwietnia 2008 za niemiecką nazwę dodatkową; w okresie niemieckim oficjalnie obowiązywała w latach 1934-1941 (w praktyce była już wcześniej używana na przemian z Annaberg). Wojewoda Opolski odwołał się od decyzji uznania tej nazwy przez MSWiA, ponieważ wprowadzono ją w czasach nazistowskich, ostatecznie jednak zatwierdzono ją jako dodatkową nazwę w języku niemieckim.
  3. ↑ Przedwojenna mapa WiG
  4. ↑ Nazwa oficjalna do 1934 i od 1941 (jako Annaberg O.S.). W praktyce już wcześniej używano także nazwy Sankt Annaberg.
  5. ↑ 5,0 5,1 Nazwa śląska za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. Użyto rozszerzonej wersji alfabetu proponowanego przez Grzegorza Wieczorka oraz Towarzystwo Piastowania Śląskiej Mowy "Danga" - wymowa w tymże słowniku - Świyntoł Anna
  6. ↑ 6,0 6,1 Nazwa śląska używana obecnie przez autochtonów, np. Anaberg: Ślazacy na pielgrzymce mniejszości narodowych, Piechty na pońć
  7. ↑ 7,0 7,1 Helena Lehr, Edmund Osmańczyk, "Polacy spod znaku Rodła", MON, Warszawa 1979
  8. ↑ http://www.territorial.de/obschles/grstrehl/annaberg.htm (de)
  9. ↑ Niedźwiedzki R., 2008: Klasztor na Górze na krawędzi zagłady. Tygodnik Strzelec Opolski, 23 (3 VI 2008)
  10. ↑ Niedźwiedzki R., 2008: Pałac Odyna i socrealizm. Tygodnik Strzelec Opolski, 22 (27 V 2008)
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Niedźwiedzki R., 2008: Kamienne symbole totalitarnych ideologii. Gazeta Wyborcza, opolska; 8 V 2008
  12. ↑ Niedźwiedzki R., 2008: Klasztor annogórski nad przepaścią. Gazeta Wyborcza, opolska; 10 V 2008
  13. ↑ Wyniki plebiscytu [1]
  14. ↑ Kamienne symbole totalitarnych ideologii
  15. ↑ Muzeum Śląska Opolskiego
  16. ↑ Henryk Pyka. Artysta w służbie charyzmatu franciszkańskiego – kościół panewnicki i jego dzieła sztuki. „Szkoła Seraficka”. 1, s. 237-241, 2008. Katowice: Prowincja Wniebowzięcia NMP Zakonu Braci Mniejszych w Polsce. ISSN 1898-7842. 
  17. ↑ Radosław Dimitrow: Amfiteatr na Górze Świętej Anny rozpada się. NTO.pl. [dostęp 9 września 2008].
  18. ↑ Norbert Bonczyk, "Góra Chełmska, czyli Święta Anna z klasztorem oo. franciszkanów. Wspomnienia z r. 1875", Wrocław, 1886

Bibliografia

  • Kremser F., 1991: Góra Św. Anny – Leśnica.
  • Lubos-Kozieł J., Gorzelik J., Filipczyk J., Lipnicki A., 2005: Pielgrzymowanie i sztuka. Góra Świętej Anny i inne miejsca pielgrzymkowe na Śląsku. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, str. 564.
  • Robert Niedźwiedzki, M. Zarankiewicz, 2007: Zanim Góra św. Anny wynurzyła się z morza. Skamieniałości, jaskinie i drogie kamienie wokół sanktuarium św. Anny. Wyd. Studio Graphito, str. 60.
  • Chryzogon Reisch, 2006: Historia Góry Świętej Anny na Górnym Śląsku. Franciszkańskie Wyd. św. Antoniego, Wrocław.

Zobacz też

Linki zewnętrzne