Gawęda szlachecka – odmiana prozy niefabularnej, wywodząca się z gawędy, której najpełniejszy rozwój przypada na I poł. XIX wieku. Gawęda szlachecka składała się z obrazków lub szkiców obyczajowych, połączonych postacią narratora, wywodzącego się ze środowiska szlacheckiego i będącego typowym jego reprezentantem. Miała swobodną kompozycję, zawierała liczne dygresje, mogła nie respektować chronologicznej kolejności wydarzeń^[1], charakteryzowała się obecnością elementów typowych dla mowy potocznej. Gawęda szlachecka przedstawiała wydarzenia i postacie z okresu historii Polski pomiędzy połową XVII a początkiem XIX wieku. Opowiadała o znanych postaciach tego okresu (często pojawiali się np. Karol Stanisław Radziwiłł Panie Kochanku i Mikołaj Potocki^[1]) lub typowych elementach ówczesnego szlacheckiego życia, np. o sejmikach, szlacheckiej edukacji, sporach sąsiedzkich lub służbie wojskowej. Wydarzenia oświetlone były z perspektywy psychiki narratora^[2], typowego przedstawiciela środowiska szlacheckiego, zazwyczaj charakteryzującego się przywiązaniem do tradycji i etosu szlacheckiego, poglądami konserwatywnymi i niechęcią wobec tego, co zagraniczne i nowe^[1].

Gatunek stał się szczególnie popularny po opublikowaniu Pamiątek Soplicy Henryka Rzewuskiego. Z czasem, ok. 1870, popularność ta spowodowała degradację gatunku, który realizowany był przez utwory epigońskie i wtórne^[3]. Jednak elementy gawędy szlacheckiej zaczęły przenikać do innych form gatunkowych, stając się np. częścią powieści. W XX wieku pojawiały się liczne nawiązania do gatunku, m.in. w twórczości Ksawerego Pruszyńskiego, Melchiora Wańkowicza oraz Witolda Gombrowicza (Trans-Atlantyk).

Niektórzy pisarze tworzący gawędy szlacheckie

• Kajetan Suffczyński
• Konstanty Gaszyński
• Stanisław Chołoniewski
• Adam Amilkar Kosiński ps. Baron von Biberstein
• Henryk Rzewuski (np. Pamiątki Soplicy)
• Ignacy Chodźko (np. Pamiętniki kwestarza)
• Zygmunt Kaczkowski (np. cykl powieści i opowiadań Ostatni z Nieczujów)
• Karol Brzozowski (np. Noc strzelców w Anatolii)

Przypisy

Bibliografia

• Kazimierz Bartoszyński Gawęda prozą. W: Słownik literatury polskiej XIX wieku. Józef Bachórz i Alina Kowalczykowa (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002. ISBN 83-04-04616-4. 
• Zygmunt Szweykowski Wstęp. W: Henryk Rzewuski: Pamiątki Soplicy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2004. ISBN 83-04-04676-8. 
• Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 83-01-12108-4. 

Zobacz też

• Powieść historyczna