Generał – wysoki stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich. Nazwa pochodzi z łacińskiego generalis (główny, nadrzędny) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu, stopień generała, jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa, zachował się obecnie jedynie w Szwajcarii.

Historia

Stopień ten, wprowadzony do obiegu w XVI wieku we Francji, występuje w podobnym brzmieniu w większości armii świata. Później generał stał się zwykłym stopniem wojskowym, podzielono go też na kilka – cztery do pięciu stopni. W części państw poszczególne stopnie generalskie są najwyższymi stopniami wojskowymi, w części wyższym stopniem jest jeszcze marszałek, zwany w niektórych państwach feldmarszałkiem czyli marszałkiem polowym lub polnym. Oprócz wojsk lądowych, stopień generała został w większości państw przejęty przez lotnictwo (wyjątek w tym zakresie stanowi Wielka Brytania), natomiast odpowiednikiem generała w marynarce wojennej jest admirał. Termin "generał" używany jest zarówno jako nazwa konkretnego stopnia generała, jak i jako ogólne określenie stopni generalskich.

W armiach niektórych krajów, zwłaszcza znajdujących się w stanie wojny albo rządzonych przez dyktatorów, funkcjonował jeszcze jeden stopień, wyższy od wszystkich generałów i marszałka: był to generalissimus. Stopień ten nosił m.in. Józef Stalin.

W Polsce termin pojawił się od XVII wieku, początkowo jako stopień dowódczy wojsk zaciężnych, później także na oznaczenie dowódców artylerii.

Generał w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Generał – początkowo dowódca określonego rodzaju wojsk:

• Generał artylerii (łac. generalis artileriae magister) ustanowiony przez Władysława IV dla Korony w 1637 r., dla Litwy w 1638 r. Początkowo powoływany na czas określonej wojny istniał już w XVI wieku, po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem w 1531 r. zw. starszym nad armatą. W 1539 r. dowództwo artylerii powierzono hetmanowi polnemu, również w tym czasie niestałemu, potem jednak powrócono do pierwotnej koncepcji generała artylerii. Podczas konfederacji gołąbskiej domagano się kadencji dwuletniej dla generała artylerii, jednak urząd pozostał dożywotni. Generał artylerii podlegał hetmanowi wielkiemu, a od 1775 r. Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej. Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów. W czasie wojny nierzadko zlecano mu dowództwo innej broni, samodzielnych grup wojska albo członków szyku marszowego lub bojowego. Dysponował funduszem, z którego rozliczał się przed hetmanem. Generał koronny z wydatków wyliczał się też na każdym sejmie, litewski od 1717 r. przedkładał rachunki Trybunałowi Radomskiemu. Nie obejmowały generałów incompatibilitates, nie mogli jedynie sprawować innego urzędu wojskowego. Podwładnymi generała artylerii byli cejgmistrze.
• Generał piechoty pojawił się w latach 1651–1656.
• Generałowie inspektorzy – dla ogólnego dozoru jazdy i piechoty: dwóch dla Korony i dwóch dla Litwy, mianowani przez hetmana wielkiego, który wyznaczał im pensję. Pojawili się w pierwszej połowie XVIII wieku za panowania Augusta III. Zadaniem generałów inspektorów były objazdowe wizytacje wszystkich pułków i składanie raportów hetmanowi. Od 1775 r. podlegali Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej, który zniósł wprawdzie generała litewskiego, lecz pozostałych podniósł w hierarchii przed generałów artylerii i wprowadzając ich do swych sądów.
• Generał prowiantmagister (lata 70. XVII wieku).
• Generał chirurg wojskowy (początkowo urząd niestały, lata 70. XVII wieku)
• Generał audytor (1673 r. – doradca hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu).

Generał – dowódca wyższych jednostek wojskowych, początkowo w cudzoziemskim autoramencie, najpierw w piechocie i dragonii:

• generał majorowie
• generałowie lejtnanci (od końca XVII w.) starsi od generał majorów.

W czasach stanisławowskich generałowie lejtnanci byli dowódcami dywizji, a generał majorowie ich zastępcami, zaś dowódcy brygad kawalerii narodowej – brygadierzy – zostali zrównani z generał majorami. Istnieli też generałowie majorowie ziemiańscy, którzy dowodzili pospolitym ruszeniem swojej ziemi (powiatu).

W 1790 r. wraz z ożywieniem urzędu pisarzy polnych otrzymali oni stopień generała lejtnanta, najwyższy z wówczas istniejących.

Członkami sztabu generalnego w dobie I Rzeczypospolitej byli ludzie sprawujący następujące urzędy wojskowe (odpowiadające częściowo funkcji generała): hetman wielki koronny, hetman wielki litewski, hetman polny koronny, hetman polny litewski, strażnik wielki koronny i strażnik wielki litewski, strażnik polny koronny i strażnik polny litewski, pisarz polny koronny i pisarz polny litewski, oboźny wielki koronny i oboźny wielki litewski, oboźny polny koronny i oboźny polny litewski oraz regimentarze.

Poza wojskowością pojęcia generał w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej używano także na określenie instytucji i urzędów cywilnych.

Generał w okresie zaborów

W okresie Księstwa Warszawskiego istnieli generałowie dywizji i generałowie brygady dowodzący jednostkami (dywizje, brygady) złożonymi z jednego rodzaju wojska.

W Królestwie Polskim funkcjonował ponadto stopień generała "broni" dowodzącego danym korpusem, przy czym generał jazdy był starszy (ważniejszy) od generała piechoty (nie było generała artylerii). Dowódca Korpusu Jazdy był ważniejszy prestiżowo od dowódcy Korpusu Piechoty z powodów historycznych^{potrzebne źródło}.

We współczesnym Wojsku Polskim

W dzisiejszych SZ RP istnieją cztery stopnie generalskie: w Wojskach Lądowych, Wojskach Specjalnych i Siłach Powietrznych, przeznaczone dla najwyższych dowódców z tych korpusów osobowych:

W marynarce wojennej odpowiadają im stopnie admiralskie.

Na pierwszy i następne stopnie generalskie mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku żołnierza SZ RP wnioskuje o to Minister Obrony Narodowej. W przypadkach innych np. Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, a Agencji Wywiadu Szef AW.

Odpowiednikiem stopnia gen. bryg. jest np. w straży pożarnej – nadbrygadier, a w policji – nadinspektor.

Generał broni jest stopniem "zbiorczym", łączącym w sobie stopnie generałów różnych rodzajów "korpusów" broni: np. generała piechoty, generała artylerii, generała lotnictwa (występujących w przeszłości w wojsku polskim lub współcześnie w wojskach obcych). Za czasów Królestwa Polskiego tj. 1815–1831 r. mianem Korpusu Broni określano cały rodzaj broni, gdyż Korpus Piechoty i Korpus Jazdy (Kawalerii) stanowiły najwyższe szczeble dowódcze tych broni.

Insygniami generała są gwiazdki na naramiennikach (odpowiednio od jednej do czterech, w zależności od stopnia) i wężyk generalski (zarówno na naramiennikach, jak i na otoku), lampasy na spodniach, a także proporzec generalski.

Obecnie w Wojsku Polskim służy około 110 generałów.

Generałowie (czterogwiazdkowi) w SZ PRL i SZ RP

• Stanisław Popławski^[1] (ur. 1902, zm. 1973) – od 12 sierpnia 1955;
• Wojciech Jaruzelski^[1] (ur. 1923) – od 29 września 1973;
• Florian Siwicki^[1] (ur. 1925) – od 12 października 1984;
• Czesław Piątas (ur. 1946) – od 15 sierpnia 2002;
• Franciszek Gągor (ur. 1951, zm. 2010) – od 3 maja 2006;
• Andrzej Błasik (ur. 1962, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie);
• Bronisław Kwiatkowski (ur. 1950, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie);
• Mieczysław Cieniuch (ur. 1951) – od 15 sierpnia 2010.
• Mieczysław Bieniek (ur. 1951) – od 10 listopada 2010.

Stopnie generalskie w innych armiach

Odpowiedniki polskich stopni generalskich w innych armiach

Stany Zjednoczone

W Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych stopnie generalskie są używane przez Wojska Lądowe, Korpus Piechoty Morskiej i Siły Powietrzne.

Zobacz też

• generałowie polscy

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Wykaz generałów i admirałów pełniących zawodową służbę wojskową