Gospodarka Japonii – trzecia pod względem wielkości gospodarka narodowa świata (po USA i ChRL^[3]). W latach 1968-2009 zajmowała drugie miejsce na świecie po Stanach Zjednoczonych, na poziomie około 4,9 bln USD pod względem produktu krajowego brutto (nominalny)^[4] po uwzględnieniu parytetu siły nabywczej^[5]. Pracownicy w Japonii są na 19. miejscu pod względem PKB na 1 godzinę pracy^[6]. Z Indeksu Big Maca wynika, że płace w Tokio są najwyższe wśród głównych miast świata^[7].

Gospodarka Japonii jest bardzo wydajna, zróżnicowana i konkurencyjna w światowych rankingach produktywności. Japonia posiada wysoko wykwalifikowaną siłę roboczą oraz wysoki poziom oszczędności i inwestycji.

Przez trzy dekady II połowy XX wieku gospodarka Japonii przeżywała spektakularny rozwój, nienotowany przedtem w historii: około 10% w latach 60., około 5% w latach 70. i około 4% w latach 80.^[8].

Obniżenie aktywów i cen nieruchomości z końca lat 80. zapoczątkowało dekadę stagnacji gospodarczej. Realny PKB w Japonii wzrastał już średnio tylko o około 1,5% rocznie od 1991-1999, w porównaniu do około 4% wzrostu rocznie w latach 80. Wzrost gospodarczy w Japonii w ostatniej dekadzie XX w. był niższy niż wzrost w innych głównych krajach uprzemysłowionych (tak samo jak Francja i Niemcy). Wysiłki rządu w celu ożywienia gospodarczego odniosły niewielki sukces, ale rozwój został ponownie spowolniony w latach 2000-2001 przez pogorszenie światowej koniunktury gospodarczej^[9]. Jednakże PKB na jednego pracownika wzrósł nieznacznie w latach 90. Produkcja rosła w tempie 2,0% rocznie w latach 2003 i 2004, a 2,8% w 2005 r. W przeciwieństwie do poprzednich trendów wzrostowych, tym razem konsumpcja krajowa była dominującym czynnikiem wzrostu gospodarczego. Zgodnie z wcześniejszymi przewidywaniami, ożywienie gospodarcze było kontynuowane w latach 2006 i 2007.

Bogactwa naturalne

Japonia jest krajem wyspiarskim i górzystym o niedostatecznych zasobach naturalnych tak dla zapewnienia normalnego funkcjonowania gospodarki, jak i zaspokojenia podstawowych potrzeb ludności. Jakkolwiek wiele minerałów było w przeszłości wydobywanych na terenie całego kraju, to jednak od czasu II wojny światowej większość surowców pochodzi z importu. Eksploatacja miejscowych złóż rud metali jest mało opłacalna, ze względu na niską ich jakość. Wielkim bogactwem kraju są lasy, które pod koniec lat 80. pokrywały 70% powierzchni kraju. Ze względu na ich ochronę oraz niedostępność górskich terenów, nie są one intensywnie eksploatowane. Źródła krajowe zaspokajają zaledwie 25-30% potrzeb przemysłu drzewnego. Rolnictwo i rybołówstwo należą do dziedzin gospodarki wysoko rozwiniętych. Jest to wynikiem m.in. efektywnej reformy rolnej, przeprowadzonej po II wojnie światowej, wysokiemu poziomowi wiedzy rolników, wieloletnich inwestycji i ciężkiej pracy. Strategia dynamicznego rozwoju gospodarczego doprowadziła do stworzenia dobrze rozwiniętej infrastruktury gospodarczej, zapewniającej dostateczne ilości energii, efektywnego systemu transportu i komunikacji. Złoża złota, magnezu i srebra spełniają bieżące wymagania przemysłu, ale Japonia jest i pozostanie zależna od zagranicznych zasobów naturalnych: ropy, rudy żelaza, miedzi i boksytu muszą być sprowadzane.

Infrastruktura

W 2005 r. połowa energetycznego zapotrzebowania Japonii była uzyskiwana z ropy naftowej, 34% energii pochodzi z elektrowni jądrowych, 14% z gazu ziemnego. Węgiel jest dopiero piątym źródłem^[10]. W ciągu najbliższych dziesięcioleci Japonia zamierza zwiększyć produkcję energii elektrycznej w elektrowniach jądrowych.

Wydatki na utrzymanie dróg są wysokie^[11]. Sieć dróg ma łącznie 1,2 mln km długości^[12]. W Japonii obowiązuje ruch lewostronny. Autostrady są płatne, opłaty relatywnie wysokie. W cenie paliwa znajdują się opłaty wspierające efektywność energetyczną.

Dziesiątki japońskich firm kolejowych konkurują ze sobą na regionalnych rynkach transportu pasażerskiego. Często przedsiębiorstwa te łączą swoją działalność w transporcie z handlową. Domy towarowe stały się integralną częścią dworców. Około 250 pociągów dużych prędkości (Shinkansen) łączy wielkie miasta, a doskonale zorganizowane i skoordynowane sieci lokalne kolei, autobusów i metra zapewniają płynność, punktualność i łatwą dostępność wszystkich połączeń.

Japonia posiada 176 lotnisk. Transport lotniczy jest popularnym sposobem podróżowania pomiędzy miastami. Największe lotnisko krajowe, Tokio-Haneda, jest zarazem największym portem lotniczym w Azji. Do największych międzynarodowych portów lotniczych należą: Narita (Tokio), Kansai (Osaka/Kobe/Kioto) i Nagoya-Chūbu (Nagoya). Największym portem morskim jest Nagoya.

Ze względu na silne uzależnienie od importu energii, Japonia zamierza dokonać dywersyfikacji źródeł. Po szoku cen ropy naftowej z lat 70. XX wieku, Japonia zredukowała swoje uzależnienie od ropy naftowej jako źródła energii, z ponad 75% w 1973 r. do około 57% obecnie. Do innych ważnych źródeł energii należą: węgiel, skroplony gaz ziemny, energia jądrowa i elektrownie wodne. Popyt na ropę jest także tłumiony przez wyższe podatki nałożone na silniki samochodowe o pojemności ponad 2000 cc, jak również na cenę benzyny (obecnie 54 jeny za litr sprzedaży detalicznej). Nafta jest także stosowana do ogrzewania domów w przenośnych grzejnikach, szczególnie na północy kraju. Wiele firm taksówkowych zamierza uruchomić pojazdy na skroplony gaz. Jednym z ostatnich sukcesów w kierunku mniejszego zużycia paliwa w samochodach, było wprowadzenie do masowej produkcji pojazdu z napędem hybrydowym. Były premier Shinzō Abe, który pracował nad ożywieniem gospodarczym Japonii, podpisał traktat z Arabią Saudyjską i Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi dotyczący cen ropy.

Trendy makroekonomiczne

Poniżej przedstawiony jest wykres tendencji produktu krajowego brutto w Japonii w cenach rynkowych oszacowanych przez International Monetary Fund z uwzględnieniem milionów japońskich jenów^[13][14].

Dla porównania parytetu siły nabywczej, dolar amerykański obecnie jest wymieniany na ￥ 93.59 (sierpień 2009).

Przemysł

Japoński przemysł jest bardzo zdywersyfikowany, z wieloma wysoko zaawansowanymi gałęziami. Przemysł skoncentrowany jest w kilku okręgach. Najważniejszym z nich jest region Kantō wokół Tokio, a zwłaszcza prefektury: Chiba, Kanagawa, Saitama i Tokio (przemysłowy region Keihin). Drugim ważnym regionem jest Tōkai, w tym prefektury: Aichi, Gifu, Mie i Shizuoka. W zachodniej Japonii (Kansai) to region Hanshin z miastami Osaka, Kioto, Kobe.

Przemysł jest także rozwinięty w południowo-zachodniej części Honsiu i północnej Sikoku, wokół Morza Wewnętrznego (okręg przemysłowy Setouchi) oraz w północnej części Kiusiu (Kitakyūshū). Ponadto, długi wąski pas ośrodków przemysłowych znajduje się pomiędzy Tokio i Fukuoką.

Dziedziny, w których Japonia osiągnęła wysoki poziom rozwoju technologicznego obejmują m.in.: elektronikę, przemysł motoryzacyjny, półprzewodniki, światłowody, optoelektronikę, nośniki optyczne, telekopiarki, kserokopiarki i przemysł biochemiczny.

Inne wskaźniki gospodarcze

Wskaźnik wzrostu produkcji przemysłowej: - 2% (szac. 2008)

Produkty - rolnicze: ryż, cukier, buraki, warzywa, owoce, wieprzowina, drób, nabiał, jaja, ryby.

Kurs walutowy:
Jen do dolara - 100,320 (2008); 109,690016 (2005); 115,933 (2003); 125,388 (2002); 121,529 (2001); 105,16 (styczeń 2000); 113,91 (1999); 130,91 (1998); 120,99 (1997); 108,78 (1996); 94,06 (1995).

Energia elektryczna :

• Energia elektryczna - zużycie: 1195 mld kWh (2007)
• Energia elektryczna - produkcja: 1080 mld kWh (2006)
• Energia elektryczna - eksport: 0 kWh (2003)
• Energia elektryczna - import: 0 kWh (2003)

Energia elektryczna - Źródła:

• Paliwa kopalne: 56,68%
• Elektrownie wodne: 8,99%
• Elektrownie nuklearne: 31,93%
• Inne: 2,4% (1998)

Energia elektryczna - Standardy:

• 100 voltów i 50 Hz na północ od rzeki Oi (Shizuoka);
• 100 voltów i 60 Hz na południu

Oleje:

• produkcja: 132 400 baryłek dziennie (2007)
• zużycie: 5 007 milionów baryłek dziennie (2007)
• eksport: 240 000 baryłek dziennie (2007)
• import: 5032 mln baryłek dziennie (2007)
• potwierdzone rezerwy: 44,12 mln baryłek (1 stycznia 2008)

Historia japońskiej gospodarki

Japońska gospodarka, jest jedną z najczęściej studiowanych na świecie za jej specyficzny wzrost od czasu Restauracji Meiji, aż do czasu gdy stała się pierwszą nieeuropejską siłą na świecie, oraz po II wojnie światowej, gdy ten wyspiarski kraj stał się jedną z największych światowych gospodarek.

Pierwsze kontakty z Europą (XVI w.)

Gdy pierwsi Europejczycy dotarli do Japonii w XVI w., byli pełni podziwu. Japonia była uważana, dzięki dziennikom Marco Polo, za kraj niezmiernie bogaty w metale, złote świątynie i pałace. Kraj ten był również znany ze swoich wulkanów z obfitymi złożami rud powierzchniowych, ze względu na nierozwinięte jeszcze na dużą skalę górnictwo głębokie. Japonia stała się głównym eksporterem miedzi i srebra w tamtym czasie.

Ponadto Japonia była znana ze szczególnego systemu feudalnego, z bardzo dobrze rozwiniętą kulturą i technologią. Był to kraj gęsto zaludniony i zurbanizowany. Posiadał buddyjskie "uniwersytety" zdecydowanie większe niż "zachodnie" uniwersytety takie jak Salamanca czy Coimbra. Europejscy obserwatorzy dostrzegali, jak pisał w 1584 roku Alessandro Valignano, że Japonia "prześcignęła nie tylko kraje orientalne, ale również Europę".

Europejscy podróżnicy byli pod wrażeniem japońskiego rękodzieła i obróbki metali. Miało to swoje źródło w tym, że Japonia była uboga w bogactwa, które były w Europie stosunkowo łatwo dostępne, np. ruda żelaza. Zatem japońscy rzemieślnicy opanowali doskonałą sztukę wykorzystywania wszystkiego bez zbędnych strat. Ich miedź i żelazo były najlepsze na świecie, miecze najostrzejsze, a papier niezrównany.

Ładunek pierwszych portugalskich statków (najczęściej cztery małe statki rocznie) przybył złożony prawie wyłącznie z chińskich towarów takich jak jedwab i porcelana. Japończycy bardzo czekali na takie właśnie towary, gdyż byli ich pozbawieni przez działalność piratów (wakō) i ograniczeń handlu, zastosowanych przez chińską dynastię Ming (1368-1644). Portugalczycy (którzy byli nazywani nanban, tłum. południowi barbarzyńcy) znaleźli jednak sposób, aby wystąpić w roli rozjemców w handlu azjatyckim.

Epoka Edo

Początek epoki Edo zbiegł się z ostatnimi latami handlu z Portugalczykami. Japonia wybudowała wówczas swój pierwszy okręt wojenny wzorowany na europejskich jednostkach San Juan Bautista, 500-tonowy galeon, który zabrał pierwszego japońskiego ambasadora Tsunenagę Hasekurę w podróż do Europy. Również w tym czasie siogunat zakontraktował około 350 trójmasztowych, uzbrojonych statków handlowych (tzw. en:Red Seal Ships), wykorzystywanych do handlu w Azji.

W celu usunięcia szerzącego się w Japonii chrześcijaństwa, siogunat Tokugawy, wprowadził bardzo ścisłą izolację kraju. Okres ten, zwany sakoku, trwał od 1635 r. do Restauracji Meiji w 1868 r. Gospodarka japońska, w tym okresie charakteryzowała się stabilnością i rozwojem.

Gospodarka w epoce Edo charakteryzowała się: postępującą urbanizacją, rozwojem handlu wewnętrznego, bankowości i rzemiosła, rozbudową dróg, zwiększeniem efektywności rolnictwa.

W połowie XVII wieku Edo miało już ponad 1 mln ludności, a Osaka i Kioto po ponad 400 tys. Wiele innych miast zamkowych również się rozrastało. Osaka i Kioto stały się centrami handlu i rzemiosła, podczas gdy Edo było centrum dostaw żywności i podstawowych dóbr konsumpcyjnych.

Ryż był podstawą rolnictwa. Daimyō pobierali daniny od chłopów w formie ryżu, w wysokości około 40% plonów. Aby podbić kwoty, daimyō kontraktowali przyszłe dostawy.

W okresie tym Japończycy zapoznawali się z wiedzą Zachodu, studiując m.in. nauki i technologie zwane łącznie rangaku (dosł.: "studia holenderskie"), dzięki informacjom i książkom dostarczanym przez holenderskich kupców w Dejimie, jedynym porcie, który mógł utrzymywać z nimi kontakt.

Od Restauracji Meiji do II wojny światowej

Od połowy XIX wieku, gdy Japonia otworzyła się na "zachodni" handel, przeszła dwa długie okresy prosperity. Pierwszy rozpoczął się w 1868 r. i trwał do kapitulacji w 1945 r. Drugi - rozpoczął się wkrótce po 1945 r. i trwał do połowy lat 80. XX wieku.

W epoce Meiji (1868-1912), nowi przywódcy państwa zaadoptowali zachodni system edukacji dla młodych Japończyków, wysyłając tysiące studentów do USA i Europy oraz zatrudniając ponad 3 tys. nauczycieli matematyki, nowoczesnych technologii, czy języków. Rząd rozpoczął budowę infrastruktury komunikacyjnej oraz przyjął reformę administracyjną pod kątem ułatwień dla dalszego rozwoju.

Aby promować rozwój przemysłu, rząd wydał wiele aktów prawnych, ułatwiających rozwój prywatnej przedsiębiorczości. W początkowym okresie Meiji budował fabryki i stocznie, które zostały sprzedane przedsiębiorcom za ułamek ich wartości. Wiele z tych firm urosło do potężnych konglomeratów.

Reformy epoki Meiji oraz wybuch I wojny światowej doprowadziły do szybkiego rozwoju przemysłu, w szczególności ciężkiego (hutnictwo, budowa okrętów), energetycznego, włókienniczego, a więc do wzrostu produkcji przemysłowej i zatrudnienia. W czasie wojny, dzięki wycofaniu się zachodnich państw z rynków dalekowschodnich, wzrósł eksport towarów japońskich (głównie jedwab i wyroby bawełniane). Powrót zachodnich mocarstw na rynki po wojnie, stał się w Japonii przyczyną recesji, którą dodatkowo pogłębiło wielkie trzęsienie ziemi w regionie Kanto (1 września 1923).

W połowie lat 30. XX w., japoński wskaźnik nominalny wynagrodzeń był 10 razy mniejszy niż w USA (liczony na podstawie kursów w latach 30.), podczas gdy poziom cen był szacowany na poziomie około 44% tego co w USA^[16].

Gospodarka powojenna

Po II wojnie światowej Japonia została objęta międzynarodową kontrolą pod dowództwem Alianckich Sił Amerykańskich, dowodzonych przez generała Douglasa MacArthura. Okupacja Japonii (po raz pierwszy w historii tego kraju) trwała do 1952 r., gdy na mocy traktatu pokojowego wojska amerykańskie zostały wycofane z Japonii. Na mocy dwustronnych umów nawiązano jednak współpracę wojskową. Waszyngton objął Japonię tzw. "parasolem atomowym" i zapewnił sobie utrzymanie kilku baz.

Po 1952 dzięki m.in. pomocy USA, Japonia weszła na drogę szybkiego wzrostu gospodarczego i zaczęła odzyskiwać równoprawną pozycję na arenie międzynarodowej. Sprzyjała temu również stabilizacja władzy.

W latach 60. Japonia, dzięki przekroczeniu założeń planu premiera Ikedy, polegającego na podwojeniu dochodu narodowego, wzmocniła w sposób zasadniczy swoje znaczenie na arenie międzynarodowej i dążyła do zwiększenia roli politycznej. Już w 1953 Japonia pod względem wartości PKB wyprzedziła Włochy, a następnie Francję i Wielką Brytanię (1966) oraz RFN (1967) i stała się trzecią, po USA i ZSRR, potęgą gospodarczą świata. Na początku lat 70. XX w. szybki wzrost gospodarczy uległ pewnemu zahamowaniu, m.in. w wyniku kryzysu paliwowego w 1973. W latach 80. Japonia stała się głównym wierzycielem świata. Wysoka nadwyżka eksportowa (1986, 100 mld USD), doprowadziła jednak do pogorszenia stosunków z USA, które są jej głównym partnerem.

W wyniku przegrzania gospodarki pod koniec lat 80., na początku lat 90. nastąpiło zwolnienie tempa wzrostu. Bank Japonii, aby ratować sytuację, ustalił stopy procentowe na poziomie zero. Cięcia te nastąpiły jednak zbyt późno i Japonia boryka się z długoletnią stagnacją, pogłębianą przez światowe załamania, które wystąpiły pod koniec lat 90. i pod koniec 2008. Program ratunkowy dla gospodarki wprowadził również rząd Japonii i zapoczątkował długoletnią strategię robót publicznych (m.in. budowa autostrad). Pomimo tych problemów, Japonia pozostaje najważniejszym partnerem handlowym dla 15 najbardziej rozwiniętych krajów świata.

Zobacz też

• Japońska Organizacja Handlu Zagranicznego JETRO
• Gospodarka Stanów Zjednoczonych
• Gospodarka Unii Europejskiej
• Gospodarka Chin
• Gospodarka Francji

Przypisy

Bibliografia

• Évelyne Dourille-Feer, L'économie du Japon, Paris, 2005, La Découverte, Collection Repères ISBN 2-7071-4745-1

Linki zewnętrzne

• Japan’s Economic Outlook 2007-2008 (Mitsubishi Research Institute, November 2007 – PDF, 11 S., 290 kB)
• Aktuelle Wirtschaftsdaten Japans (Germany Trade and Invest)
• Economic survey of Japan 2008: Reforming the labour market to cope OECD with increasing dualism and population ageing
• Why Are Japanese Wages So Sluggish? IMF Working paper
• Long-Term Effects of a Recession at Labor Market Entry in Japan and the United States
• LABOR TURNOVER IN THE USA AND JAPAN: A TALE OF TWO COUNTRIES