Język niemiecki (niem. deutsche Sprache) – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

W skład języków niemieckich wchodzą: alemański (Szwajcaria, Liechtenstein, Alzacja, Szwabia), bawarski (Górna Bawaria, Dolna Bawaria, Górny Palatynat, Południowy Vogtland, Austria (oprócz kraju związkowego Vorarlberg), Samnaun, Gryzonia, Prowincja Bolzano, Böhmerwald/Hinterer Bayerischer Wald, górnofrankijski (Frankonia, Hesja, Palatynat, Lotaryngia, Luksemburg – tamtejsza odmiana zwana językiem luksemburskim), środkowogórnoniemiecki (do którego można zaliczyć "Standard Hochdeutsch", oraz gwary z obszaru Górnej Saksonii, Turyngii, Anhaltu, południowej Brandenburgii oraz ze Śląska; dawniej również Prusy Górne^{potrzebne źródło}) oraz dolnoniemiecki (Dolna Saksonia, Meklemburgia, północna Brandenburgia, Pomorze – obecnie tylko Przednie, dawniej również Prusy Dolne^{potrzebne źródło}; historycznie również język niderlandzki a za nim afrikaans stanowią odmianę języka dolnoniemieckiego^{potrzebne źródło}).

Różnice np. pomiędzy dolnoniemieckim a bawarskim są większe niż pomiędzy polskim a serbsko-chorwackim^{potrzebne źródło}. Pogląd o "jednym" języku niemieckim jest w dużej mierze spuścizną czasów Bismarcka i Hitlera, bowiem centralistycznym dążeniom Berlina różnice językowe pomiędzy poszczególnymi częściami państwa nie były na rękę.

 Osobny artykuł: Gleichschaltung.

Języki niemieckie (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz. W XIX wieku natomiast z kilku etnolektów niemieckich w Pensylwanii wykształciła się odmiana pensylwańska.

Język niemiecki ma swoich użytkowników w wielu krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Stany Zjednoczone, Brazylia, Kanada, Francja, Argentyna, Rosja, Kazachstan, Australia, Holandia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Paragwaj, Węgry, Republika Południowej Afryki, Meksyk, Izrael, Rumunia i Czechy.

Ortografia

 Osobny artykuł: Alfabet niemiecki.

Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).

A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S ẞ T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego; do 1948 r. obowiązywała ona również w języku duńskim).

W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe^{potrzebne źródło}.

Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935–1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.

Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym "s" (ss).

Akcent wyrazowy

• Akcent wyrazowy w języku niemieckim pada w zdecydowanej większości wyrazów na pierwszą sylabę w wyrazie, np. dol·met·schen ˈdɔlmɛʧən^[4]. W wyrazach złożonych z dwóch samodzielnych wyrazów np. Plat·ten-spie·ler ˈplatənˌʃpiːlɐ wyróżnia się dwa akcenty – główny na pierwszą sylabę pierwszego członu i poboczny na pierwszą sylabę drugiego członu. Wyjątkami są:
  • czasowniki i imiesłowy z nieakcentowanym przedrostkiem, np. übersetzen ʏbɐˈzɛʦən, gemacht gəˈmaxt oraz utworzone od nich rzeczowniki, np. Übersetzung ʏbɐˈzɛʦʊŋ, das Gemachte das gəˈmaxtə;
  • niektóre wyrazy pochodzenia obcego np. Partei paʁˈtaɪ̯;
  • samogłoski długie są akcentowane.

Fonetyka i fonologia a pisownia niemiecka

• W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:
  • ae – oznacza głoskę /aː/ np. Raesfeld ˈraːsˌfɛlt występuję tylko w nazwach własnych.
  • au – oznacza /aʊ/ np. Haus haʊ̯s
  • ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ i wioloznaku /au/ głoskę x tzw. Ach-Laut, przykłady: Nacht naxt, wach vax, Bauch baʊ̯χ, po e,i,ä,ö,ü,ei,ai,eu,äu,l,r,m,n, ig (na końcu wyrazu) –chen oraz w wyrazach obcego pochodzenia miękkie ç, zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (Przykłady: Pech pɛç, Chemie çemi:, ich ʔɪç, China ˈçiːna, Nächte 'nɛçtə, Eiche ˈaɪ̯çə, euch ɔɪ̯ç, dreißig ˈdʀaɪ̯sɪç, Mädchen ˈmɛːtçən lub ˈmeːtçən), W wyrazach greckich na początku wyrazu przed fonemami /a/,/o/ oraz przed spółgłoską oznacza głoskę k, np. Charakter ka'ʁaktɐ, Cholera 'kɔləʁa, Chrom kʁoːm
  • chs – oznacza /ks/ przykłady: wachsen ˈvaksn̩ lub vɛkst, Luxus 'lʊksʊs
  • dsch – oznacza głoskę dʒ występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Dschungel ˈdʒʊŋɘl
  • ea – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego iː np. Easteregg ˈiːstɐˌʔɛk
  • Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego^[5] ɐ np. Mutter 'mʊtɐ (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego i jest zastępowane przez [r̩], [ər] lub krótkie [a] np. w gwarze palatynckiej np. w wyrazie Mutter [ˈmʊdɑ lub [ˈmɔdɑ.
  • ie – oznacza i: lub ɪ. Przykłady Knie kniː ale Vietnam ˌviɛtˈnam, das Viertel fɪrtəl.
  • io – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego joː lub iːoː np. ionisch /ˈjoːnɪʃ/ lub /ˌiːˈoːnɪʃ/
  • ig – oznacza w nieakcentowanym wygłosie dwuznak /ɪç/, a w odmianie /ɪɡ/. np.: fleißig 'flaɪ̯sɪç i der fleißige Student deːɐ̯ 'flaɪ̯sɪɡɐ ʃtuˈdɛnt
  • ng – oznacza zwykle głoskę (ŋ), np. fangen ˈfaŋən. W niektórych wyrazach obcego pochodzenia oznacza ŋg, np. anglikanisch aŋgli'kaːnɪʃ
  • nk – oznacza zbitkę spółgłosek^[6] ŋk, np. Enkel ˈɛŋkəl
  • oe, oi – oznacza głoskę œ np. Dietrich Bonhoeffer ˈdiːtʁɪç ˈboːnhœfɐ lub oznaczają głoskę /oː/ przykłady: Soest zoːst, Voigt foːkt. Występują tylko w nazwach własnych.
  • oey – oznacza głoskę /ø:/ np. Bad Oeynhausen ba:t'ø:nhaʊzn. Występuje tylko w nazwach własnych.
  • ou – oznacza w Namibii œŭ lub ɔŭ, np. Oukie œŭkiː albo ɔŭkiː, a wyrazach pochodzenia obcego Outsourcing 'aʊ̯tsɔːsɪŋ
  • Końcówka -ow występujące regionalnie w nazwach miejscowości oznacza długą głoskę /oː/, np. Güstrow ˈgʏstroː oraz sporadycznie w niemieckich nazwiskach (gdy występuje w obcojęzycznych nazwiskach czytane jest zgodnie z oryginalną wymową)
  • qu – zwykle oznacza /kv/ np. Quelle 'kv̥ɛlə.
  • rh – oznacza fonem /r/, realizowany jako r, ʀ lub ʁ (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus ˌʁɔʏ̯ma'tɪsmʊs
  • sp – oznacza /ʃp/ z wyjątkiem pozycji wygłosowej wówczas – sp /sp/. Przykłady: Sport ʃpɔʁt (także w wyrazach obcego pochodzenia np. Spartakiade ˌʃpaʁta'kɪ̯adə (ale: Wespe 'vɛspə). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza s: Sphäre 'sfeːʁə. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza sp lub zawsze ʃp.
  • st – oznacza /ʃt/ z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas /st/. ʃt wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre ˌʃtʁatɔ'sfeːʁə (ale: Bestie 'bɛstɪ̯ə, Vestalin vɛs'taːlɪn). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze st lub zawsze ʃt.
  • ti – oznacza w śródgłosie przed samogłoską głoskę tsɪ występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Vegetation vegetaˈtsɪɔːn.
  • tsch – oznacza /ʧ/ np. Deutsch dɔɪ̯ʧ
  • tz – oznacza ʦ np. w wyrazie Katze 'kaʦə
  • ue – oznacza głoskę ʏ np. Ueckermünde ʏkɐˈmʏndə lub /uː/ np. Buer buːɐ̯. Występuje w nazwach własnych.
  • ui i uy, występujące w pisowni regionalnej, oznaczają głoskę /yː/, np. Duisburg 'dyːsb̥ʊʁk, Neukirchen- Vluyn nɔʁt'kɪʁçən 'flyːn, Huy ˈhyː. W nielicznych wyrazach, głównie obcego pochodzenia, ui występuje także w pisowni standardowej na oznaczenie dyftongu ʊɪ̯ (np. Uigure ʊɪ̯'guːʁə, pfui pfʊɪ̯).
  • ya – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego ja np. Yacht jaxt
  • ye – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego jeː np. Yeti 'jeːti
  • zig – oznacza ʦɪç np. Zwanzig ˈʦvanʦɪç
  • zsch – oznacza głoskę tʃ występuje tylko w nazwach własnych np. Zschopau ˈtʃoːpaʊ
  • tzsch – oznacza głoskę tsʃ występuje tylko w nazwach własnych np. Friedrich Wilhelm Nietzsche ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːtsʃə.
  • ai, ay, ei,ey – zwykle oznacza dyftong /aɪ̯/, przykłady: Mais maɪ̯s, Bayern 'baɪ̯ɐn, Leim laɪ̯m, Meyer 'maɪ̯ɐ.
  • äu, eu, oi, oy – zwykle oznacza dyftong /ɔɪ̯/. Przykłady: läuten ˈlɔɪ̯tən,Beutel ˈbɔɪ̯təl, także w wyrazach pochodzenia greckiego np. Euthanasie ˌʔɔʏ̯tana'ziː, Alois 'ʔalɔʏ̯s, Hoyerswerda 'hɔʏ̯ɐsv̥ɛɐ̯da˙.
  • Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. bb, dd, ff, gg, kk, ll, mm, nn, pp, rr, ss, tt ) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim przykłady: (Ebbe ˈɛbə, Kladde ˈkladə, Schiff ʃɪf), Flagge 'flaɡə, zurückkommen ʦuˈʀʏkːɔmən toll tɔl, kommen ˈkɔmən, Sonne 'zɔnə, Treppe ˈtʁɛpə, starre ˈʃtaʁe, essen ˈɛsən, retten ˈʁɛtən. Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótka.
  • Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę przykłady: (aa, oo, lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim przykłady: Saal zaːl, Boot boːt, Seele 'zeːlə. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung gə'nuːkˌtuːʊŋ czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: asoʦɪ'iːʁən. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: bə'ʔɛndən.
  • Sąsiadujące litery (np. ck, tz, dt, ph^[7], sch, ah, äh, eh, ih, ..., th^[7], gh, dh, ..., oraz tylko w nieakcentowanych końcówkach w wymowie potocznej: el, em, en i standardowej: er – oznaczają pojedynczą głoskę^[8] przykłady: Zucker ˈʦʊkɐ, Schreck ʃʁɛk, Katze 'kaʦə, Stadt ˈʃtat, Physik fyˈzɪk, Phase 'faːzə – także w imionach, np. Sophie , Schaf ʃaːf, Thema 'teːma˙, Wandel ˈvandl, kleinem ˈklaɪnm, Herzen ˈhɛɐtsn, Schüler ˈʃʏːlɐ.

Uwaga: powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: beurteilen bə'ʔuʁtaɪlən, beinhalten bə'ʔɪnhaltən, entzückend ɛnt'ʦʏkənt, entscheiden ɛnt'ʃaɪ̯dən, angeblich 'ʔangeːplɪç, ankommen 'ʔankɔmən, Häschen 'heːsçən itp.

• Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. Creme kʁɛːm lub kʁeːm), Container kɔn'teːnɐ, Center 'sɛntɐ, imionach (np. Claudia 'klaʊdɪ̯a) i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę k przed samogłoskami a, o oraz u, a także przed spółgłoskami, rzadziej ʦ lub s.
• Litery d, t, n oznaczają głoski apikalne (nie jak w języku polskim koronalne)
• _e – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę i (np. viel fiːl) – regionalnie także literę o (np. Soest zoːst). /eː/ i /ɛː wymawiane są w sposób zbliżony do polskiego „ej” przykłady: leer leːɐ̯, Bär bɛːɐ̯. Natomiast samodzielne końcowe ə wymawiane jest jako zredukowana samogłoska^[9] szwa np. Mücke ˈmʏkə.
• _h – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczanej przez literę poprzedzającą, przykłady: Schuh ʃuː i Schuhe 'ʃuːə). Ortografia niemiecka nie jest w tym wypadku jednak konsekwentna, ponieważ często długości samogłosek nie oznacza się w piśmie. A więc na przykład chociaż w wyrazie Stühle 'ʃtyːlə litera h oznacza długość samogłoski oznaczanej przez ü, tj. yː, to już przy tej samej samogłosce w wyrazie Schüler 'ʃyːlɐ litera h nie pojawia się w zapisie. Dodatkowo h występuje w części wyrazów również tam, gdzie jej funkcja oznaczania długości jest zbędna, ponieważ rolę tę spełniają inne litery, np. w er sieht) 'ʔeːɐ̯ 'ziːt litera h jest zbędna z punktu widzenia oddawania w zapisie długości samogłoski iː, ponieważ długość oznacza już dwuznak ie. O regułach użycia litery h w ortografii nie decydują więc wyłącznie względy fonetyczne, ale też historyczne oraz korelacja z innymi formami danego wyrazu (por. omówione sieht, bo sehen). Samodzielna litera h oznacza w nagłosie spółgłoskę h, różną od x, przykłady: hin hɪn, występuje także w rzeczownikach złożonych rothaarig ˈroːthaːrɪç. Przed l,m,n,r i po samogłoskach występuje tzw. h-nieme przykłady: Jahr jaːɐ̯ i Jahr jaːɐ̯, Kuhle ˈkuːlə, Kuhle ˈkuːlə, Schuhe ˈʃuːə, gehen geːən(dodatkowo długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej, choć w Austrii wymawia się geːhən.
• _i – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą, ale występuje jedynie regionalnie w stosunku do litery o (np. Troisdorf 'tʁoːsd̥ɔʁf)
• Ze względu na dialekty istnieją trzy równoprawne warianty realizacji fonemu /r/ – r, ʀ i ʁ
• Samodzielne s oznacza z w nagłosie przed samogłoską np. Sache zaxe, w śródgłosie między dwoma samogłoskami np. Glaser ˈglaːzɐ, natomiast w nagłosie przed spółgłoską, śródgłosie przed spółgłoską, wygłosie oraz w zapożyczeniach z języka angielskiego oznacza s przykłady: Sphäre 'sfe:ʁə, Mast mast, Haus haʊ̯s, Sex sɛks również zɛks (zbitki st, sp, sch, ss omówiono powyżej).
• Litera o oznacza /oː/, które wymawia się inaczej niż w języku polskim np. Bote ˈboːtə. o wymawia się zaś tak samo jak w języku polskim.
• Litera ß oznacza głoskę s np. weiß vaɪ̯s, w odróżnieniu od ss (również oznaczającego s np. Fass fas) występuje w zapisie po samogłoskach długich i dyftongach. Dodatkowo dla zastąpienia litery ß przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się sz lub ss.
• Litera t oznacza przed samogłoską w wyrazach obcego pochodzenia ts) np. Nation natsi̯o:n), zaś w wyrazach rodzimie niemieckich t) np. Tisch tɪʃ)
• Litera x oznacza ks np. Xerographie kseʀoɡʀaˈfiː.
• Litera v oznacza w nagłosie głoskę f np. Vater ˈfaːtɐ z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę v, np. w wyrazie Virus ['viːʁus.
• Litera y oznacza w śródgłosie głoskę /yː/ (Lyrik 'lyːʁɪk), y (Physik fy'ziːk) lub ʏ (Sylt 'zʏlt), natomiast w wygłosie głoskę ɪ (Franz Vranitzky 'fʁanʦ fʁa'nɪʦkɪ)
• Litera z – oznacza głoskę ʦ, przykłady: Zorn 'ʦɔʁn, Zahn tsaːn
• W języku niemieckim występują też tzw. umlauty:
  • Litera ä oznacza głoskę ɛ (Äste 'ʔɛstə) lub /ɛː/ (spät ʃpɛːt) (zastępowana jest najczęściej przez eː, np. spät ʃpeːt). Dodatkowo dla zastąpienia litery ä przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ae np. w nazwiskach Lothar Herbert Matthäus → Lothar Herbert Matthaeus
  • Litera ö oznacza głoskę œ, np. (öffnen 'ʔœfnən) lub /øː/, np. mögen 'møːgən), czasem ø np. Föderation ˌfødɛʁa'ʦɪ̯oːn), także øˑ (Ökonomie øˑkoˑnoˑˈmiː). Dodatkowo dla zastąpienia litery ö przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się oe np. w nazwiskach Andreas Widhölzl → Andreas Widhoelzl
  • Litera ü oznacza głoskę ʏ (Flüchtling 'flʏçtlɪŋ lub /yː/ (fühlen 'fyːlən) także yˑ (amüsieren amyˑˈziːʀən). Dodatkowo dla zastąpienia litery ü przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ue np. w nazwiskach Andreas Küttel → Andreas Kuettel, stronach internetowych Süddeutsche Zeitung → http://www.sueddeutsche.de/, adresach e-mailowych np. Süddeutsche Zeitung → redaktion@sueddeutsche.de
• Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe ʔ, nieoznaczane w piśmie.
• Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie przykłady: halb halp (b dźwięczna, p bezdźwięczna), Pferd pfeːɐ̯t (d dźwięczna, t bezdźwięczna), Weg veːk (g dźwięczna, k bezdźwięczna). Spółgłoski bezdźwięczne p, t, k wymawiane są z przydechem. Istnieją też ich nieprzydechowe odpowiedniki powstałe w wyniku ubezdźwięcznienia b, d i g w nagłosie morfemu po spółgłosce przydechowej, np. w wyrazie abgeben ['ʔapʰkeːbən (częściej notowane jako 'ʔapg̊eːbən) głoska g w nagłosie morfemu -geben traci dźwięczność, lecz nie zyskuje przydechu po przydechowym pʰ w wygłosie morfemu ab-.
• Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiana są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. Smith 'smɪθ, Niveau ni'voː lub w sposób zbliżony, np. First Lady 'fœəst 'leːdɪ (ang. 'fəːst 'leɪ̯dɪ), E-Mail ˈʔiːmeːl (ang. ˈʔiːmeɪ̯l), Sex zɛks (ang. sɛks), Etui e'tyiː (fr. e'tɥi)
• W sylabach otwartych^[10] samogłoskę wymawia się długo np.: fra ·gen ˈfraːgən); lub krótko np.: mo·ti·viert motiˈviːɐ̯t)
• W sylabach zamkniętych^[11] samogłoskę wymawia się krótko, przykłady: kom·men, ler·nen, schmer·zen, Lek·tor, Mor·gen. Wyjątek stanowią samogłoski w wyrazach jednosylabowych, zakończone spółgłoską pojedynczą. Samogłoski w tych wyrazach są długie i należy je odpowiednio dłużej wymawiać przykłady.: der deːɐ, gut guːt, wir viːɐ, Tag taːk, Weg veːk, Fuß fuːs, Spaß ʃpaːs. Ponadto należy pamiętać, że nieme „h” jest wskaźnikiem długości poprzedzającej je samogłoski przykłady.: Uhr, Stahl, Ohr, ihr, nehmen. Wskaźnikiem zaś krótkości samogłosek poprzedzających są zarówno dwie jednakowe, jak również dwie różne spółgłoski przykłady.: kom-men, ler-nen, singen, nicht, Gruppe, Kollege. Podwójne spółgłoski wymawia się w języku niemieckim (w przeciwieństwie do polskiego) tak jak pojedyncze spółgłoski, czyli krótko.
• Samogłoski przed zbitką^[12]spółgłosek należącymi do tego samego morfemu są zawsze krótkie, np. fast fast, ale już np. er rast 'ʔeːʁ‿'ʁaːst z długim aː, bo -t należy do innego morfemu (do końcówki fleksyjnej).
• Wieloznaki oznaczające spółgłoski oznaczają też krótkość samogłoski przed tą spółgłoską, np. waschen 'vaʃən – krótkie a przed spółgłoską ʃ.

Niemieckie samogłoski opisuje następująca tabela (na podstawie Lagenscheidts Taschenwörterbuch Deutsch)ː

Istnieją też dwugłoski: /aɪ̯/, /ɔʏ̯/, /aʊ̯/ (rzadko także: /ʊɪ̯/)

Uwagi:

• W wymowie scenicznej^[13] dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /ae̯/, /oe̯/ i /ao̯/
• Samogłoska /ɛː/ zastępowana jest zazwyczaj przez /eː/ np. Mädchen ˈmɛːtçən lub ˈmeːtçən
• W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /ø/, np. w wyrazie Föderation ˌfødɛʁa'ʦɪ̯oːn
• Samogłoski krótkie w wygłosie (z wyjątkiem ə) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. o˙ np. w wyrazie Kino 'kiːno˙.
• Równolegle do pisowni z wykorzystaniem liter ä, ü, ö występują słowa zawsze pisane przez ae, ue, oe – dotyczy to przede wszystkim niektórych nazw własnych (np. Goethe, Moers).

Przykładowy tekst

Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.

'ʔalə 'mɛnʃən zɪnt fʁaɪ̯ ʔʊnt g̊laɪ̯ç ʔan 'vʏʁdə ʔʊnt 'ʁɛçtən gə'boːʁən # ziː zɪnt mɪt fɐ'nʊnft ʔʊnt g̊ə'vɪsən bə'gaːpt ʔʊnt 'z̥ɔlən aɪ̯'nandɐ ʔɪm gaɪ̯st d̥eːɐ̯ 'bʁyːdɐlɪçkaɪ̯t b̥ə'geːgnən

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Gramatyka

 Osobny artykuł: Gramatyka języka niemieckiego.

Język niemiecki zalicza się zasadniczo do typu języków fleksyjnych, przy czym odmiana rzeczownika jest stosunkowo uboga i do oznaczenia liczby i przypadka używa się przede wszystkim rodzajników.

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami – męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki – mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem).

Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony. Formy czasowników niemieckich nie rozróżniają natomiast rodzaju gramatycznego.

Zobacz też

• Europa niemieckojęzyczna
• język niemiecki w Niemczech
• język niemiecki w Austrii
• język niemiecki w Szwajcarii
• język niemiecki w Liechtensteinie
• język niemiecki w Luksemburgu
• Język niemiecki w Pensylwanii
• tyrolski dialekt języka niemieckiego
• dialekt śląski języka niemieckiego (Schläsch)
• dialekt kłodzki
• gwara kolońska
• dialekt meklemburski
• Legenda Muhlenberga

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Strona o języku niemieckim, testy, ćwiczenia, zagadnienia gramatyczne
• Słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki
• ozali.org – słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki
• Prawniczy słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki
• Słownik języka niemieckiego Uniwersytet Lipski
• Niemiecki słownik wyrazów obcych Langenscheidt
• Wielki Słownik Języka Niemieckiego Braci Grimm (16 tomów) Projekt Uniwersytetu w Trewirze
• the sounds of German projekt fonetyki niemieckiej zrealizowany przez University of Iowa