Język rosyjski
Język rosyjski (ros. русский язык: russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym[1] oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Wyróżnia się 3 grupy dialektów:
- północne (okająca i wymawiająca g jako g, np. nogá),
- południowe (akająca i wymawiająca g jako h, np. nahá),
- przejściowe (akająca i wymawiająca g jako g, np. nagá – oficjalna).
W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki, jednak według badań Eurostatu to wciąż najpopularniejszy wśród języków obcych znanych Polakom[2]), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja).
Język rosyjski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.
Alfabet
Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).
Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.
Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.
Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.
Znak akcentu jest rzadko stosowany na piśmie: w słownikach, niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Są stosunkowo rzadkie przykłady słów nie różniących się pisownią lecz posiadających różny sens i akcent: słowo "временная" w zależności od akcentu ma sens "tymczasowa" ("вре́менная") lub "temporalna" ("временна́я"); "самой красивой" będzie tłumaczone jak "samej pięknej" ("само́й красивой") lub "najbardziej pięknej" ("са́мой красивой").
Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski
Transkrypcja:
Sposób konwersji pisma. Polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu[3].
Wymowa
Pewne cechy rosyjskiej wymowy nie są uwzględnione w transkrypcji.
- О nieakcentowane wymawia się jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə, пу́сто (pusto) – /|pustə/.
- Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (/ɪ/), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/.
- Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć.
- Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz.
- Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li.
- Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (Czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego.) Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne.
- W rosyjskim в pod bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/.
- Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-cca/.
- Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/
- Wyrazy что, что́бы (czto, cztoby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.
ᵻ można też zapisywać ɨ̞
ᵿ można też zapisywać ʉ̞
Klasyfikacja
Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.
Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.
Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.
W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.
Powstanie i rozwój
Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):
Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:
- grupy typu TorT (grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę) przeszły w ToroT, a nie w TroT
- druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě które dały grupy typu c´vě(цве – cwie), z´vě (зве – zwie)
- połączenia tj, dj dały č, ž (ч, ж – cz, ż) zamiast c, dz
- vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą)
- grupy tl, dl uprościły się do l (ł)
- mydlo > mylo > мыло (myło – pol. mydło)
Ponadto:
- ždž > zż
- Brak prelabializacji ą. Np.:
- ąglь > уголь (ugol – pol. węgiel < vąglь)
- Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě zaszło konsekwentnie, jak w polskim. Np.:
- sę > ся (sia – pol. się)
- Przegłos lechicki oczywiście nie zaszedł. Za to akcentowane ´e przeszło zwykle w ´o (nie dotyczy jaci) Np.:
- vr´ba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)
- Zanik jerów słabych i przemiana mocnych (twardy w o, miękki w e). Np.:
- Nie pojawiło się e po twardej, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.:
- веб сайт (wieb sajt – ang web site /ueb sajt/ – strona WWW)
- Nie pojawiło się e po twardej, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.:
- Nie ma śladów długich samogłosek:
- bogъ > бог (bog – pol. bóg)
- Grupy typu ojo ulegały ściąganiu rzadziej, niż w polskim:
- dobraja > добрая (dobraja – pol. dobra)
- W szczególności grupy typu oje dały o, a nie e:
- starajego > старого (starogo – pol. starego)
- Zanik nosowości (denazalizacja): ą > u, ę > ä > a
- Rozwój sonantów był raczej prosty.
- Proces analogiczny do czwartej palatalizacji ky, gy, xy > ki, gi, chi. Np.:
- W deklinacji druga palatalizacja się cofnęła.
- Wzmocnienie i przejście miękkości nie zaszło
- gostь > гость (gost´ – pol. gość)
- Zanik miękkości
- ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej)
- l > ł (przedniojęzykowo-zębowe – w zasadzie wymowa prasłowiańskiego twardego l, brak wałczenia)
- lodъka > лодка (łodka – pol. łódka /uutka/)
Zachował się akcent ruchomy.
Język literacki
Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:
- okres staroruski (XI-XIV / XVI wiek), w którym powstała literatura ruska i następnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie i inne).
- okres zjednoczeniowy (XVI-XVIII wiek), zwany również "okresem moskiewskim", w którym aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zanikła literatura ruska w Wielkim Księstwie Litewskim, ustępując polskiemu językowi literackiemu.
- okres nowożytny (od przełomu XVIII i XIX wieku), w którym rosyjski język literacki się ostatecznie ukształtował.
Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.
Związki językowe rosyjsko-polskie
Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ zgodnie z artykułem 7 cz.2 "W instytucjach państwowych oraz samorządowych język rosyjski jest używany oficjalnie na równi z kazachskim"[1]
- ↑ Renata Czeladko, Wojciech Lorenz, A Polacy wciąż po rosyjsku, "Rzeczpospolita" 07-10-2010 [Dostęp 17.03.2011]
- ↑ 3,0 3,1 Zasady pisowni i interpunkcji. [dostęp 2009-11-27].
Linki zewnętrzne
- Akcent rosyjski
- ozali.org - słownik rosyjsko-polski i polsko-rosyjski
- Transkrypcja rosyjsko-polska - zasady PWN
Różne narzędzia
- Alfabet rosyjski, drukowany, pisany, wymowa, transliteracja, transkrypcja Alfabet rosyjski, drukowany, pisany, wymowa, transliteracja, transkrypcja
- Polska transkrypcja/transliteracja on-line języka rosyjskiego
- Anglosaska transliteracja on-line języka rosyjskiego
- Rosyjska klawiatura fonetyczna – Darmowy sterownik rosyjskiej klawiatury fonetycznej dla Polaków dla Windows oraz MacOS. Ppo zainstalowaniu programu i przełączeniu na język rosyjski, w miejscu liter alfabetu łacińskiego pojawią się litery alfabetu rosyjskiego (np. a-а, b-б, c-ц).
- Rosyjska Akademia Nauk (ang. • ros.)
(mikrojęzyki)