Jerycho (arab. أريحا, hebr. יריחו) – arabskie miasto położone w Judei, we wschodniej części Palestyny, ok. 9 km na zachód od rzeki Jordan i ok. 10 km na północny zachód od północnego krańca Morza Martwego. Miasto znajduje się pod administracją Autonomii Palestyńskiej.

Miasto jest położone około 270 metrów poniżej p.m. i jest jedną z najniżej położonych miejscowości na świecie.

Historia

Jerycho jest jednym z najstarszych miast świata i prawdopodobnie najstarszym nieprzerwanie istniejącym siedliskiem ludzkim.

W pobliżu obecnego Jerycha już 11 000 lat^{potrzebne źródło} temu istniały trzy odrębne siedliska ludzkie. Było to spowodowane najprawdopodobniej dogodną lokalizacją – w pobliżu źródła wody i prowadzącego ze wschodu na zachód szlaku na północ od Morza Martwego.

Tell es-Sultan

Najstarsze z siedlisk znajduje się na terenie dzisiejszego Tell es-Sultan (lub Tell Sultan) w odległości kilku kilometrów od miasta, wywodzące się z okresu neolitu preceramicznego. W języku arabskim tell oznacza kopiec lub wieżę – taki kopiec powstał przez swoiste "nabudowywanie" nowych części miasta na stare, co jest powszechne na Bliskim Wschodzie i w Anatolii.

Istnienie siedliska podzielono na kilka okresów:

Kultura natufijska

Okres Rewolucji neolitycznej (przedneolityczny), przed przejściem tamtejszej społeczności do osiadło-rolniczego trybu życia. Pierwsze konstrukcje kamienne w tamtym rejonie wywodzą się z ok. IX tysiąclecia p.n.e.(9000 r. p.n.e.).

NPC A

Neolit preceramiczny A – ok. 8350 r. p.n.e. do 5850 r. p.n.e.. Czterohektarowa osada otoczona murem kamiennym o wysokości około 3,5 m z dziesięciometrowej wysokości kamienną wieżą w połowie długości jednej ze ścian muru. Zabudowa – okrągłe domy z cegieł z błota suszonego na słońcu. Mieszkańcy trudnili się uprawą pszenicy, jęczmienia i roślin strączkowych, a także handlem i polowaniem na dzikie zwierzęta.

NPC B

Neolit preceramiczny B – ok. 7220 p.n.e. do 5850 p.n.e. Mieszkańcy osady rozszerzyli zakres uprawianych roślin, prawdopodobnie udomowili owce. Odnaleziono czaszki noszące ślady wskazujące na wykorzystywanie ich w celach kultu religijnego(niektóre pomalowane na czerwono z wymodelowanymi twarzami z gipsu).

Po okresie NPC A osada znajdowała się przez pewien czas w zastoju, po którym nowe siedlisko (okres NPC B) stworzono na zerodowanej powierzchni poprzedniego. Jego zabudowę stanowiły wielokątne (głównie na planie prostokąta lub zbliżonym) budynki z zaokrąglonych cegieł z osuszonego błota stawianych na kamiennych fundamentach. Składało się na nie na ogół kilka pokoi (często dużych, o powierzchni przekraczającej 20 m kw., podzielonych na mniejsze części) z wapiennymi podłogami otaczających centralny dziedziniec wyłożony gliną.

Kathleen Kenyon zidentyfikowała jeden z budynków jako (prawdopodobnie) świątynię, jako że w jego ścianie znajdowała się nisza, do której doskonale pasował znaleziony nieopodal kawałek kolumny ze skały wulkanicznej.

Zmarli mieszkańcy osady grzebani byli pod podłogami swoich domostw. Nie wszystkie szkielety były kompletne, niektóre nosiły ślady przebywania na powietrzu. Odnaleziono też komorę zawierającą siedem czaszek pozbawionych szczęk, z częściami twarzowymi pokrytymi gipsem i muszlami ślimaków morskich umieszczonymi w oczodołach.

Inne znaleziska

• krzemienne groty strzały, precyzyjnie oszlifowane ostrza sierpów, dłuta, drapaki, toporki.
• przedmioty obsydianowe niewiadomego pochodzenia.
• kamienne żarna i pięściaki, wapienne naczynia
• szpachle i wiertła z kości
• stylizowane, antropomorficzne figury gipsowe i gliniane niemal naturalnych rozmiarów
• paciorki

Neolit ceramiczny

IV tysiąclecie p.n.e. – Jerycho było w tym okresie zamieszkane i szybko się rozwijało. Typ zabudowy pozostał jednak w przeważającym stopniu tożsamy z poprzednim okresem.

Epoka brązu

Wiele miast Kanaanu uległo zniszczeniu w XVI wieku p.n.e. podczas najazdów egipskich. Archeologiczne dowody potwierdzają fakt zdobycia miasta, jak i to, że również wówczas Jerycho otoczone było murem z kamienia i cegły. Biblia w Księdze Jozuego podaje słynny opis zniszczenia murów Jerycha około XIII wieku p.n.e.

Tło biblijne

Jerycho wspomniane jest w Starym Testamencie (wg nazewnictwa chrześcijańskiego) ponad 70 razy:

• Księga Liczb – Bóg Jahwe ukazuje Mojżeszowi ziemię, jaką da jego ludowi. (34,1)
• Księga Jozuego – słynne oblężenie Jerycha i zburzenie jego murów. (6,26)
• 1 Księga Królewska - odbudowa Jerycha przez Chiela z Betelu. (16,34)

Nie brak wzmianek w Nowym Testamencie:

• Ewangelia Mateusza – Niewidomi pod Jerychem. (20,29-34)
• Ewangelia Marka – Niewidomy pod Jerychem. (10,46-52)
• Ewangelia Łukasza – Miłosierny Samarytanin. (10,30-37)
• Ewangelia Łukasza – Zacheusz. (19,1-10)
• List do Hebrajczyków – Przykład o murach Jerycha. (11,30)

Jerycho to pierwsze miasto kananejskie po zachodniej stronie Jordanu zdobyte przez Izraelitów w czasie ich wędrówki z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej ^{[1] [2]}. Pod koniec 40-letniej owej wędrówki przybyli oni na równiny moabskie, po drugiej stronie Jordanu, naprzeciw miasta, tam na górze Nebo Mojżesz oglądał również Jerycho ^{[3] [4]}. Jozue wysłał do miasta dwóch zwiadowców. Rachab, ukryła ich w swoim domu ^[5]. Po cudownym przekroczeniu Jordanu, Izraelici stali przed miastem, tam po raz ostatni spożywali mannę^[6]. Tam ukazał się Jozuemu Wódz zastępów Jahwe, anioł Boży, który udzielił wskazówek jak zdobyć miasto. Wojska izraelskie przez sześć dni okrążały Jerycho raz dziennie — za żołnierzami szło siedmiu kapłanów nieustannie dmących w baranie rogi, potem szli kapłani z Arkę Przymierza, a tylna straż szła na końcu. Siódmego dnia okrążyli miasto aż siedem razy. Na koniec kapłani zagrali na trąbach, a wszyscy wznieśli krzyk bojowy i mury Jerycha zaczęły się walić ^[7]. Wszyscy mieszkańcy i ich zwierzęta domowe zginęły. Jednak fragment muru, do którego przylegał dom Rachab, za to,że wcześniej ukryła zwiadowców - został nietknięty i odtąd zamieszkali pośród Izraelitów. Całe Jerycho zostało spalone, tylko złoto i srebro przekazano do skarbca Jahwe. Została też rzucona klątwa na miasto, Jozue zakazał jego odbudowę. Akan jednak ukradł złotą sztabę, trochę srebro i szatę i ukrył to pod swym namiotem. Z tego powodu Izraelici ponieśli klęskę przy próbie zdobycia miasta Aj. Ściągnął tym śmierć na siebie oraz na swą rodzinę ^[8]. Miejsce gdzie zostali ukamienowani zostało nazwane doliną Akor (dosł. dolina nieszczęścia) obok miasta. Jerycho znalazło się na terytorium Beniamina, potem zostało zdobyte na 18 lat przez Moabitów ^[9][10][11]. Chiel z Betel odbudował to miasto, zgodnie z klątwą, za to zmarł jego pierworodny i najmłodszy syn ^{[12] [13]}. W mieście działali prorocy Eliasz i Elizeusz, który dokonał uzdatnienia wody ^[14], utożsamiane ze źródłem Ajn as-Sultan, którego słodka woda zasila ogrody Jerycha, położonego ok. 1 km na południowy wschód od źródła, przy Tel Jericho. Potem Żydzi powracający z niewoli babilońskiej osiedlili się w tym mieście ^[15][16].

W Nowym Testamencie opisane są wydarzenia w mieście związane z działalnością i cudami Jezusa Chrystusa.

Historia współczesna

Miasto zostało zajęte przez Izrael po wojnie sześciodniowej w 1967. Stało się pierwszym miastem oddanym Autonomii Palestyńskiej w 1994 na mocy Porozumień z Oslo. Później ponownie zajęte przez Izrael, zostało oddane Palestyńczykom 16 marca 2005 roku.

W 1998 w mieście otwarto wielki hotel z kasynem, który przez kilka lat był największym prywatnym miejscem zatrudnienia na Zachodnim Brzegu. Obecnie zamknięty z powodu Intifady Al-Aksa, pozostaje jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Jerycha.

Prace archeologiczne

Pierwsze wykopaliska w tym rejonie przeprowadził Charles Warren w 1868. Ernst Sellin i Carl Watzinger odkryli Tell es-Sultan i Tulul Abu el-'Alayiq – późniejsze siedlisko w pobliżu Jerycha – pomiędzy 1907 a 1911. John Garstang w latach 1930-1936. Wykopaliska kontynuowała w latach 50. wspomniana Kathleen Kenyon. Lorenzo Nigro i Nicolo Marchetti prowadzili ograniczone prace w 1997 na zlecenie Palestyńskiego Departamentu Archeologii. Ich odkrycia w tym samym roku weryfikował na miejscu dr Bryant Wood.

Biblizmy

• mury Jerycha – przeszkody dające się łatwo obalić, rozsypujące się w proch
• trąba jerychońska – ogromny hałas

Zobacz też

• Starożytny Izrael
• Synagoga Shalom Al Israel w Jerychu
• Ziemia Święta

Linki zewnętrzne

• Strona o archeologii Jerycha w j. angielskim z linkami do innych stron
• Strona o historii Jerycha w j. polskim
• Jerycho - najstarsze miasto świata w serwisie wiara.pl

Przypisy