Kapitan – termin pochodzi z łac. capitaneus ("zwierzchnik"), od caput ("głowa").

• to oficerski stopień wojskowy – najwyższy z korpusu oficerów młodszych. W okresie międzywojennym był natomiast zaliczany do korpusu oficerów starszych. W Wojsku Polskim, podobnie jak w większości armii, stopień kapitana jest pomiędzy porucznikiem a majorem. Odpowiednikiem stopnia kapitana w kawalerii był rotmistrz. Obecnie w Wojsku Polskim głównym stanowiskiem dla oficera w stopniu kapitana jest dowódca kompanii, stopień kapitana przypisany jest również do takich stanowisk jak m.in.: szef sztabu batalionu, oficer sekcji sztabu pułku i brygady, oficerowie wydziałów i inne stanowiska sztabowe.
• kapitan marynarki – odpowiednik kapitana w Marynarce Wojennej
• Czwartą gwiazdę dodano pod koniec lat czterdziestych (od czasu sowietyzacji Wojska Polskiego).
• dowódca jednostki pływającej w marynarce handlowej: kapitan żeglugi wielkiej
• urzędnik państwowy zarządzający kapitanatem portu: kapitan portu
• dowódca załogi statku powietrznego (cywilnego)
• oficer Państwowej Straży Pożarnej lub
• w niektórych krajach stopień policyjny.

Historia

Kapitan po raz pierwszy pojawił się w XIV wieku we Francji jako dowódca rycerstwa jednego okręgu, a później we Francji i we Włoszech jako dowódca rot najemnych. Od połowy XVI wieku w Europie Zachodniej pełnił funkcję dowódcy chorągwi jazdy lub kompanii piechoty.

W Polsce kapitan pojawił się w XVI wieku jako dowódca zaciężnej roty piechoty niemieckiej lub węgierskiej, złożonej z kilku kompanii – był więc wtedy równy rangą pułkownikowi. W XVII wieku istniał w Polsce urząd kapitana wojskowego, który dowodził przyboczną strażą hetmańską.

W XVII i XVIII wieku w niemal wszystkich armiach europejskich kapitan był dowódcą kompanii piechoty lub szwadronu jazdy bądź dragonii (także w Polsce w wojskach autoramentu cudzoziemskiego). W Polsce w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego kapitan był dowódcą szwadronu jazdy, kompanii piechoty lub baterii artylerii.

W okresie międzywojennym 1918-1939 kapitan był stopniem oficera starszego we wszystkich rodzajach sił zbrojnych (w odróżnieniu oficerów młodszych – do porucznika, i sztabowych – od majora).

Sławni polscy wojskowi w stopniu kapitana:

• Eustachy Chełmicki – jako porucznik jeden z dowódców zwycięskiej obrony twierdzy w Fuengirola koło Malagi siłami 4 Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego przeciwko brytyjskiemu korpusowi lorda Blayneya 14 - 15 października 1810
• Franciszek Dąbrowski – zastępca komendanta i faktyczny dowódca obrony Westerplatte
• Franciszek Młokosiewicz – dowódca zwycięskiej obrony twierdzy w Fuengirola koło Malagi siłami 4 Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego przeciwko brytyjskiemu korpusowi lorda Blayneya 14 - 15 października 1810
• Kazimierz Jan Piątek ps. Herwin – dowódca I Kompanii Kadrowej, 12 sierpnia 1914 r. pierwszy wjechał do Kielc, poległ w bitwie pod Konarami 20 maja 1915.
• Emilia Plater – powstanie listopadowe
• Władysław Raginis – dowódca odcinka obrony w okolicach Wizny, zwanego polskimi Termopilami
• Leonard Rettel – belwederczyk i powstaniec listopadowy, oficer 20 Pułku Piechoty Liniowej
• Tadeusz Semik – obrońca Węgierskiej Górki we wrześniu 1939
• Władysław Wysocki – bohater z bitwy pod Lenino
• Bolesław Zajączkowski (Polski Leonidas) – dowódca polskiego batalionu w bitwie pod Zadwórzem;
• Ignacy Gazurek – oficer 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej
• Władysław Łukasiuk ps. Młot – ułan 3 PSK, żołnierz AK, legendarny partyzant antykomunistyczny ziemi Podlaskiej
• Witold Pilecki

Zobacz też

• sztabskapitan

Literatura

• Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I