Kartuzy

Skocz do: nawigacji, szukaj
Państwo  Polska Województwo pomorskie Powiat kartuski Gmina Kartuzy
gmina miejsko-wiejska Aglomeracja gdańska Założono 1391 (wzmianka o wsi) Prawa miejskie 29 marca 1923 Burmistrz Mirosława Lehman Powierzchnia 6,80 km² Wysokość 209 m n.p.m. Ludność (2009)
• liczba
• gęstość
14 951
2198,7 os./km² Strefa numeracyjna
(+48) 58 Kod pocztowy 83-300 Tablice rejestracyjne GKA
Położenie na mapie Polski

Kartuzy
54°20′N 18°12′E / 54.333, 18.2Na mapach: 54°20′N 18°12′E / 54.333, 18.2 TERC
(TERYT) 6222905024
Urząd miejski
ul. Hallera 1
83-300 Kartuzy Multimedia w Wikimedia Commons Hasło Kartuzy w Wikisłowniku Strona internetowa

Kartuzy (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Kartuzë, niem. Karthaus) – miasto w woj. pomorskim, w powiecie kartuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi Kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych z 31 grudnia 2009 roku miasto miało 14 951 mieszkańców[1].

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 6,80 km²[2].

Kartuzy leżą na Kaszubach, historycznie na Pomorzu Gdańskim[3].

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Po 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

Demografia

Toponimia

Historia

1800-1918

W 1818 wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych[4]. W 1886 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 powstał w Kartuzach dworzec kolejowy. W 1901 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 wybudowano w Kartuzach parowozownie i wieżę ciśnień. W 1905 przedłużono linię kolejową Pruszcz - Kartuzy do Lęborka[5]. W 1910 po ukończeniu elektrowni w Rutkach na Radunii zelektryfikowano Kartuzy[6].

1918-1923

W 1918 po odzyskaniu przez Polskę niepodległości trwała delimitacja granic na Pomorzu. Wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920[7]. W 1920 Kartuzy stały się stolicą powiatu kartuskiego graniczącego z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk[8]. Kartuzy wówczas mimo, że były stolicą powiatu nie miały praw miejskich. W 1920 utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej[4]. W latach 1920-1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka wcześniej mimo, że stanowiła mniejszość to była elitą finansową i edukacyjną powiatu[9]. W 1921 po wybudowaniu linii Gdynia-Kokoszki (obecnie Linia kolejowa nr 235 na odcinku Gdańsk Osowa-Gdynia Główna linia została przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią[10]. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy mimo, że składało się z linii typowo lokalnych musiało przejąć pociągi obsługujące port w Gdyni[11]. Z tego powodu w szczytowym okresie stacja w Kartuzach musiała zatrudniać aż 150 pracowników dodatkowo z racji zagrożenia pożarowego podczas pracy stacji powstała Ochotnicza Straż Pożarna, w której pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski[10] W 1922 w Kartuzach powstał szpital powiatowy[12]

1923-1945

W 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej miejscowość mimo tego, że było stolicą powiatu i miało typowo miejską zabudowę to brak praw miejskich powodował zdecydowanie niższą rangę[13]. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów a konkursu zorganizowanego przez magistrat[14]. W październiku 1925 odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy)[15]. W 1925 sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni[16] Linia ta ominęła Kartuzy stając się przyczyną znacznego zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście.

4 września 1939 rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach[17].

19 marca 1945, w Bydgoszczy powstał Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach[18].

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945. Miasto zaczęły atakować oddziały pancerne i piechota z 49 armii generała pułkownika Iwana Griszina dowodzona przez Konstantego Rokosowskiego. Miasto zostało opanowane 10 marca 1945. W czasie walki poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej. W lipcu 1945 miasto zostało przejęte przez polską administracje mimo iż do 1946 armia radziecka w nim pozostała[19].

1945-1989

Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obwatelski[20].

1989-1999

po 1999

Środowisko naturalne

Architektura

Zabytki

Główny plac w Kartuzach - rondo: ul. Rynek. Widoczny Kościół pw. św. Kazimierza
  • XIV-wieczna kolegiata zakonu Kartuzów z miedzianym dachem przypominającym wieko trumny
  • Eremita "P" z ok. 1400 r.
  • piaskowcowa rzeźba Madonny z 1750 r.
  • średniowieczny refektarz klasztorny (XV w.)
  • kościół poewangelicki św. Kazimierza z 1885-1887
  • budynek poczty z 1890 r. w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
  • pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 r.
  • dom modernistyczny z 1933 r., ul. Majkowskiego 22
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 24
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 32
  • dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX wieku, ul.Parkowa 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Prokowska 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Zamkowa 13

Polityka

Administracja

Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Jest siedzibą władz powiatu kartuskiego.

Kartuzy są członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Kartuz

Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz

Burmistrzowie

  • Walerian Kubasik (1923-1927)
  • Bernard Bączkowski (p.o. 1927)
  • Walerian Kubasik (1927-1935) (W latach 1933-1935 Burmistrz i Przewodniczący Rady Miasta)
  • vacat 1935-1936
  • Feliks Lewiński (1936-1939)
  • ppłk Popow (komendant wojenny 1945)
  • Jakub Banaszek (1945)
  • Feliks Lewiński (1945-1949)
  • Marian Janczewski (1949-1952) (W 1950 likwidacja urzędu i zastąpienie go przewodniczącym prezydium)

Przewodniczący prezydium Miejskiej Rady Narodowej

  • Marian Janczewski (1950-1952)
  • Zygmunt Szczepankiewicz (1952-1953)
  • Rudolf Kiryk (1953-1954)
  • Konrad Dyrwa (1954-1958)

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie:

Kultura

Muzea i galerie

Budynek Muzeum Kaszubskiego
  • Muzeum Kaszubskie im. F. Tredera zawierające zbiory dotyczące historii i folkloru Kaszub.
  • Galeria "Refektarz" przy Kolegiacie, w której oprócz wystaw sztuki współczesnej odbywają się również jesienne "Zaduszki Jazzowe" - coroczne koncerty z udziałem polskich gwiazd jazzu.

Literatura

W Kartuzach mieszkał, pracował i tworzył jeden z pisarzy młodokaszubskich Aleksander Majkowski[22]. Kilka lat przed i po II wojnie światowej w Kartuzach tworzył urodzony w tym mieście Jan Rompski[23]. Literatura kaszubska i kaszubskojęzyczna w Kartuzach nie rozwijała się jednak tak dobrze jak chociażby w Kościerzynie czy nawet w mniejszych ośrodkach[24].

Turystyka

Atrakcje turystyczne

Miasto Kartuzy jest jednym z centrum regionu kaszubskiego. W mieście znajdują się atrakcyjnie turystycznie obiekty, z których najcenniejszy jest zespół klasztorny Kartuzów zbudowany w stylu gotyckim a później przebudowywany[25].

Szlaki turystyczne

Przez miasto przechodzą 2 szlaki turystyczne: Szlak Kartuski i czerwony Szlak Kaszubski.

Historia turystyki w Kartuzach

Kartuzy przed II wojną światową stanowiły centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Turyści przybywali do miasta przez cały rok, jednakże największe nasilenie było latem. W 1929 baza noclegowa kartuskich hoteli wynosiła 180 miejsc. Dodatkowo 100 miejsc znajdowało się w schronisku szkolnym w Szkole Powszechnej. Uzupełnieniem bazy były liczne pensjonaty[26]. W 1936 został wydany pierwszy przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej autorstwa Aleksandra Majkowskiego[27].

W 1947 w Kartuzach otwarto muzeum Kaszubskie[28]. W połowie lat 50. nastąpił znaczny rozwój turystyki. Baza noclegowa w porównaniu do stanu przedwojennego była jeszcze skromna (w Kartuzach funkcjonował tylko jeden hotel). W 1955 kartuski oddział PTTK uruchomił stacje turystyczną w Kartuzach co rozpoczęło wytaczanie szlaków i rozwój "wczasów wędrownych". W 1964 w Kartuzach było już już 2446 miejsc noclegowych. w 1969 3136 miejsc do tego funkcjonowało 5 wypożyczalni ogólnodostępnych sprzętu turystycznego oraz 18 wypożyczalni zakładowych. Liczba turystów, która w 1969 odwiedziła powiat kartuski wyniosła 620 tys. w tym 964 turystów z zagranicy (głównie innych państw socjalistycznych)[29].

Sport i rekreacja

Cartusia

W Kartuzach funkcjonuje od roku 1923 klub sportowy GKS Cartusia.
Najpopularniejszym sportem od lat są tutaj zapasy. W Kartuzach urodził się Andrzej Wroński, wychowanek GLKS Moreny Żukowo, dwukrotny mistrz olimpijski (Seul 1988 i Atlanta 1996), mistrz świata i kilkakrotny mistrz Europy. W Kartuzach funkcjonuje sekcja zapaśnicza przy GKS Cartusii, ale żaden z zawodników tego klubu nie powtórzył sukcesów Wrońskiego.

Komunikacja

Kolej

Dworzec w Kartuzach
 Osobny artykuł: Kartuzy (stacja kolejowa).

W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, która jest lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebieg linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański - Łeba) oraz kończy się linia kolejowa nr 214 Somonino - Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 został wstrzymany. Linia ta jest na dość dużym odcinku nie przejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 odbywa się ruch sezonowy.

Drogi

W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami:Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

Komunikacja autobusowa

Pierwsze autobusy w mieście pojawiły się w 1926 na trasie Gdańsk-Żukowo-Kartuzy. Intensywny rozwój przedwojennej komunikacji autobusowej nastąpił 1936 kiedy to autobusy z Kartuz kursowały nie tylko do Gdańska ale również stolic ościennych powiatów a nawet do Bydgoszczy. Pierwszy dworzec autobusowy znajdował się na rynku. W 1938 powstała spółka Kaszubska Spółka Komunikacyjna, która przejęła większość kursów[5].

Wspólnoty religijne

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kartuzach

Kościół rzymskokatolicki

Kościoły protestanckie

Gmina Żydowska

Kartuzy od 1932 były siedzibą jednej z największych gmin żydowskich na Pomorzu. Mimo że liczba Żydów w samym mieście w XX między wojennym nie przekraczała 50 w Kartuzach znajdowała się synagoga oraz cmentarz żydowski. W 1934 do gminy żydowskiej w Kartuzach należało 860 członków nie tylko z powiatu kartuskiego ale również wejherowskiego, kościerskiego oraz puckiego[30].

Gospodarka

Rolnictwo

Przemysł

W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się tylko przemysł rolnospożywczy (mleczarnia,[31]browar,[32],rzeźnia[6], młyny[33]). Znaczniej słabiej przed wojną rozwinięty był przemysł drzewny[32].

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została rozkradziona przez Armię Czerwoną[33] część została znacjonalizowana. Znacjonalizowane przedsiębiorstwa czasem zmieniały profil produkcji np. stolarnia stawała się fabryką pomocy naukowych[34]. W latach 50 coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie fabryka pomocy naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady np. przetwórstwo runa leśnego[35].

Usługi

Edukacja

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06-11. ISSN 1734-6118. 
  2. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507. 
  3. ↑ Andrzej Piskozub: Zmiany polityczno-administracyjne Pomorza Wschodniego (w X-XX wieku). W: Stanisław Gierszewski (red.): Pomorze Gdańskie. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 9. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 27. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 40. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 45. 
  7. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 26. 
  8. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 14. 
  9. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 34. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 41. 
  11. ↑ Grzegorz Kotlarz, Henryk Dąbrowski, Edward Wieczorek: Magistrala Węglowa. Rybnik: 2008, s. 11. ISBN 978-83-926946-0-1. 
  12. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 46. 
  13. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 28. 
  14. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 29. 
  15. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 30. 
  16. ↑ Grzegorz Kotlarz, Henryk Dąbrowski, Edward Wieczorek: Magistrala Węglowa. Rybnik: 2008, s. 25. ISBN 978-83-926946-0-1. 
  17. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 157. 
  18. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 238. 
  19. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 234. 
  20. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 237. 
  21. ↑ Duderstadt. Urząd Gminy Kartuzy, 2011-07-05. [dostęp 2011-10-09].
  22. ↑ Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 27. 
  23. ↑ Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 58. 
  24. ↑ Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 7-44. 
  25. ↑ Tomasz Kaliński (red.): Polska Nawigator Turystyczny. Warszawa: Carta Blanca, 2008, s. 57. 
  26. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 39. 
  27. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 37. 
  28. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 264. 
  29. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 321. 
  30. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 36. 
  31. ↑ Poznaj swoje województwo. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979, s. 49. 
  32. ↑ 32,0 32,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 43. 
  33. ↑ 33,0 33,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 246. 
  34. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 247. 
  35. ↑ Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 276. 

Linki zewnętrzne