Kryzys gospodarczy
Kryzys gospodarczy (także: krach gospodarczy, recesja gospodarcza[1], załamanie gospodarcze, zapaść gospodarcza, depresja gospodarcza, spowolnienie gospodarcze[2], ale też: osłabienie gospodarcze, zawirowanie gospodarcze, zachwianie gospodarcze, chaos gospodarczy, katastrofa gospodarcza, itd.) to zjawisko ekonomiczne w gospodarce. Przyczyn kryzysu upatruje się zależnie od wyznawanej szkoły (zwykle albo-albo):
- w czynnikach zewnętrznych, np. przez błędną politykę finansową, politykę gospodarczą, także przez niewydolność systemu finansowego. Jest to podejście charakterystyczne dla szkoły neoliberalnej,
- w samej naturze gospodarki kapitalistycznej (marksizm, keynesizm). Podkreśla się zjawisko cykliczności koniunktury, czy obniżenie popytu na dobra konsumpcyjne wskutek wyzysku (marksizm).
Przeciwieństwem kryzysu gospodarczego jest wzrost gospodarczy.
Objawy kryzysu
W czasie trwania kryzysu następują bankructwa instytucji finansowych i banków, dochodzi do upadłości wielu firm i przedsiębiorstw, w wyniku czego następują zwolnienia grupowe, utrata miejsc pracy i redukcja etatów.
Ogólnie kryzys objawia się nagłym pogorszeniem stanu gospodarki.
Pierwszym sygnałem nadchodzącego kryzysu są spadki indeksów giełdowych lub krach giełdowy przeradzający się w długoterminową bessę. Jeszcze wcześniej można to zauważyć obserwując (monitorując) statystyki dotyczące zawieranych transakcji na kontraktów terminowych (tzw. futures) które pokazują, jakich tendencji należy spodziewać się w niedalekiej przyszłości[3].
Objawami kryzysu są:
- galopująca inflacja przeradzająca się w hiperinflację
- spadek produkcji
- spadek płac
- spadek zatrudnienia
- wzrost bezrobocia
- spadek dochodów
- spadek konsumpcji
- spadek PKB
- wzrost deficytu budżetowego
- wzrost deficytu fiskalnego
- wzrost deficytu handlowego
- trend spadkowy w podatkowych dochodach budżetowych państwa
- spadek dynamiki (zwolnienie) tempa wzrostu gospodarczego
- zwalnia też dynamika wzrostu produkcji przemysłowej
- obniża się tempo eksportu, a przedsiębiorstwa zmniejszą nakłady inwestycyjne.
Obecność kryzysu obrazują wskaźniki ekonomiczne, czyli wielkości ekonomiczne charakteryzujące gospodarkę – np. przynajmniej dwa kwartały spadku PKB.
Historyczne przykłady
Największe światowe kryzysy to: Wielki kryzys (1929–1933), kryzys naftowy (1973) oraz kryzys finansowy od 2007.
W Polsce: Wielki kryzys w Polsce (1929–1935).