Lockheed Martin F-35 Lightning II (ang. błyskawica) – amerykański jednomiejscowy, jednosilnikowy myśliwiec wielozadaniowy piątej generacji zbudowany przez korporację Lockheed Martin w ramach projektu Joint Strike Fighter, który miał na celu zbudowanie maszyny spełniającej wymagania wszystkich rodzajów amerykańskich sił zbrojnych. Wersja prototypowa samolotu była znana pod nazwą X-35 JSF, ale 7 lipca 2006 roku maszyna dostała nową oficjalną nazwę Lightning II. F-35 Lightning II jest zdolny do wykonywania misji bliskiego wsparcia, bombardowań, oraz typowo myśliwskich zadań walki powietrznej. Projekt samolotu jest finansowany wspólnie przez rządy Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i innych krajów zainteresowanych zakupem tej maszyny. F-35 Lightning II został zbudowany pod kierownictwem firmy Lockheed Martin, przy współpracy z BAE Systems i Northrop Grumman.

Program JSF został zainicjowany w celu zbudowania maszyny zdolnej zastąpić wiele typów samolotów, co ma doprowadzić do redukcji kosztów ich produkcji i utrzymania. Docelowo mają powstać trzy wersje F-35, w których 80% elementów konstrukcyjnych będzie identycznych, a pozostałe 20% będą stanowić dedykowane systemy, przystosowujące maszynę do pełnienia określonych zadań lub działań w specyficznych warunkach.

• F-35A — samolot startujący i lądujący w sposób konwencjonalny (CTOL) przeznaczony do zastąpienia należących do amerykańskich Sił Powietrznych maszyn F-16 Fighting Falcon i A-10 Thunderbolt II. Planowane wprowadzenie maszyn do służby ma nastąpić w 2014 roku.
• F-35B — samolot krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL mający zastąpić maszyny Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych AV-8B Harrier II i Harrier GR.7/GR.9 należące do brytyjskiego RAF-u i Royal Navy. Planowane wprowadzenie maszyn do służby w 2015 roku.
• F-35C — przeznaczony dla US Navy samolot pokładowy, który zastąpi maszyny typu F/A-18 Hornet, ale tylko wersji A/B/C/D. Planowane wprowadzenie do służby w 2015 roku.

Uczestnicy programu JSF

Głównymi udziałowcami programu, którzy ponieśli większość kosztów budowy maszyny są Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Poza tym w 2006 roku jeszcze 8 państw zdecydowało się wspólnie finansować projekt i w przyszłości prawdopodobnie zakupić nową maszynę. Łącznie budżet rozwoju myśliwca ocenia się na 40 miliardów dolarów, z czego większość stanowią środki amerykańskie. Tylko USA planuje zakupić 2443 F-35 wszystkich wersji, na co przeznaczy 382 mld USD, kraje partnerskie wyraziły chęć zakupu kolejnych 800-900 maszyn, w tym Wielka Brytania - 138, Włochy - 131, Turcja - 116, Izrael i Singapur po 100, Holandia - 85, Australia - 72, Kanada - 65, Norwegia - 56, Dania - 48.

Rozróżniono trzy poziomy partnerstwa w projekcie. Partnerem pierwszego poziomu jest Wielka Brytania z wkładem ponad 2 miliardów dolarów, partnerem drugiego poziomu są Włochy z wkładem 1 miliarda USD i Holandia z 800 milionami USD. Partnerami trzeciego poziomu są Turcja (175 milionów USD), Australia (144 miliony USD), Norwegia (122 miliony USD), Dania (110 milionów USD) i Kanada (100 milionów USD), łącznie udział partnerów stanowi około 10% kosztów przedsięwzięcia. Poziomy partnerstwa odnoszą się głównie do wkładu finansowego, ale również mają wpływ na transfer technologii i udział firm z tych krajów w produkcji maszyn, a także na pierwszeństwo w dostawach maszyn seryjnych po zakończeniu projektu rozwojowego. Jako dodatkowi członkowie przyłączyły się do programu także Izrael i Singapur.

Niektóre państwa partnerskie wahają się, co do ostatecznej decyzji o zakupie samolotu F-35, próbując wywrzeć w ten sposób presję na Stany Zjednoczone o zwiększenie ich wkładu w produkcję i przekazanie większej liczby nowych technologii. W przeciwnym wypadku dają do zrozumienia możliwość rezygnacji z zakupu nowej wspólnej maszyny na rzecz europejskich programów rozwojowych samolotów Eurofighter Typhoon, JAS 39 Gripen i Rafale. Nie bez znaczenia jest także ciągle rosnąca cena jednostkowa oraz wieloletnie opóźnienie dostaw, co wymusza remontowanie myśliwców kupowanych w latach 80-tych.

Historia projektu

Program JSF wyewoluował z prowadzonego przez DARPA innego programu budowy samolotu myśliwsko-szturmowego o własnościach krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL Strike Fighter (SSF) przeznaczonego dla USMC. W 1992 roku USMC i USAF rozpoczęły prace nad wspólnym lekkim samolotem myśliwsko-szturmowym bazującym na projekcie SSF. Nowy wspólny program nazwany JAST (Joint Advanced Strike Technology) rozpoczęto oficjalnie 27 stycznia 1994 roku. Celem było zaprojektowanie samolotu, uzbrojenia i technologii nowoczesnych urządzeń radarowych w celu zastąpienia wielu różnych typów maszyn amerykańskich i brytyjskich jedną rodziną samolotów.

W celu opracowania nowej maszyny wybrano 16 listopada 1996 dwie firmy Lockheed Martin i Boeing. Każda z nich dostała za zadanie zaprojektowanie dwóch maszyn i zademonstrowanie konwencjonalnego startu i lądowania (CTOL), startu z lotniskowca i własności krótkiego startu i pionowego lądowania (STOVL).

Także w 1996 roku brytyjski Minister Obrony zainicjował program samolotu pokładowego przyszłości Future Carrier Borne Aircraft, który miał zastąpić Sea Harriery, oraz nowocześniejsze Harriery GR.7, jednak w styczniu 2001 wybrano wspólne rozwiązanie JSF.

Rostrzygnięcie

26 października 2001 roku decyzje o zwycięstwie konstrukcji zepołu Lockheed Martina^[a] ogłosił w imieniu Pentagonu wiceminister ds. zakupów, technologii i logistyki (Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics) Edward C. Aldridge, Jr.. W uroczystości towarzyszyli mu sekretarz US Navy (United States Secretary of the Navy) Gordon R. England, sekretarz US Air Force (United States Secretary of the Air Force) James G. Roche, brytyjski minister ds. zakupów i obronnych (Minister for Defence Procurement) William Bach, brytyjski szef zakupów obronnych (Chief of Defence Procurement) Robert Walmsley, dyrektor połączonego biura projektu JSF (JSF Joint Projekt Office) generał Michael A. Hough i jego następca generał John L. Hudson. Decyzja o wyborze X-35 zapadła dwa dni wcześniej, 24 października 2001 roku na spotkaniu rady zakupów obronnych Pentagonu (Defense Acquisition Board) na podstawie analizy materiałów dostarczonych przez obydwa konkurujące ze sobą zespoły, której dokonał zaspół doradczaj rady ds. wyboru (Source Selection Advisory Council)^[1]. Pomimo tego, że w uzasadnieniu decyzji podkreślono, iż obydwie konstrukcje spełniły wymogi konkursu to jednak propozycja Lockheeda dawała większe szanse na utrzymanie zakładanego poziomu finansowania projektu w przyjętych ramach czasowych. Eksperci wskazywali również na większe możliwości modernizacyjne napędu zastosowanego w X-35 niż maszynie Boeinga, większy taktyczny promień działania samolotu X-35 z analogicznym jak w X-32 uzbrojeniem. X-35C charakteryzował się również lepszymi parametrami sterowania przy małych prędkościach niż X-32A, co jest szczególnie istotne podczas podchodzenia do lądowania na lotniskowcu. Konstrukcja Boeinga charakteryzowała się mniejszą skuteczną powierzchnią odbicia niż X-35. Jednak potencjalne przyszłe konflikty, w których uczestniczyłby nowy samolot, zakładają działania o niskiej intensywności. Tym samym samolot o mnieszych właściwościach stealth może swobodnie operować nad objętym działaniami wojennymi obszarze. Większą wagę przywiązano do dostępu do informacji bojowych, usytuowaniu samolotu w sieciocentrycznym polu walki. W tym obszarze, większy płatowiec Lockheeda o większym zapasie masy uzytecznej daje większe możliwości instalacji wymaganych systemów niż konstrukcja Boeinga. Samolot Lockheeda charkteryzował się również bardziej klasyczną sylwetką, przypominającą pomniejszoną kopię F-22, co w oczach ocenijącej obydwa projekty komisji, zdaniem ekspertów mogło faworyzować X-35^[2]. Pierwszy F-35 w wersji dla USAF został zbudowany w Fort Worth w stanie Teksas 19 lutego 2006 roku. Po serii testów naziemnych przystąpiono do badań w locie prowadzonych w bazie Edwards w Kalifornii.

Nazwa

7 lipca 2006 Siły w zakładach Lockheed Martin w Fort Worth w stanie w stanie Teksas, zaprezentowano poraz pierwszy publicznie ukończony pierwszy seryjny egzemplarz F-35A^[3]. Równolegle odbyła się uroczystość nadania maszynie nazwy Lightning II, honorując w ten sposób skonstruowany również przez Lockheeda myśliwiec dalekiego zasięgu okresu II wojny światowej P-38 i brytyjski myśliwiec z czasów zimnej wojny English Electric Lightning. Wytwórnia English Electric weszła później w skład BAC, która jest obecnie częścią BAE Systems, uczestnika programu F-35. Nazwę Lightning II, po konsultacjach wybrał szef sztabu US Air Force (Chief of Staff of the United States Air Force) generał T. Michael Moseley^[4]. Według nieoficjalnych doniesień wśród proponownych nazw pojawiły się Havoc, Ghosthawk, Crossfire i Swift Shadow^[5]. Lightning II był także mianem, którym określano znajdujący się we wczesnym stadium projektowym samolot F-22 Raptor.

Opis konstrukcji

Poszczególne elementy samolotu F-35 były wcześniej przetestowane przy konstruowaniu myśliwca F-22 Raptor. W porównaniu do dość śmiałej koncepcji Boeinga, F-35 wydaje się być smuklejszą jednosilnikową wersją Raptora. Dysza wylotowa Lightninga jest podobna do opracowanej dla eksperymentalnego samolotu pionowego startu i lądowania z 1976 roku, General Dynamics Model 200.

Zastosowanie technologii stealth czyni Lightninga porównywalnie niewykrywalnym myśliwcem dla radarów bliskiego zasięgu pracujących w paśmie X co F-117 Nighthawk, ale technologia ta nie chroni maszyny przed wykryciem urządzeniami radiolokacyjnymi dalekiego zasięgu pracującymi w paśmie L.

Obecnie testowane samoloty F-35 zostały wyposażone w:

• niezawodną prawie bezobsługową technologię stealth
• zintegrowaną awionikę pozwalającą na zbieranie danych o sytuacji z czujników pokładowych oraz systemów zewnętrznych (np. AWACS) w celu szybkiej identyfikacji celów i niebezpieczeństw
• niski koszt obsługi maszyny

Pilot F-35 nie posiada wskaźnika przeziernego HUD, a zamiast tego wyposażony jest w wyświetlacz nahełmowy. Poza myśliwcem JAS 39 Gripen, również oferującym możliwość stosowania tego typu rozwiązań, jest to jedyna współczesna maszyna bojowa bez wskaźnika HUD. Posiada również możliwość korzystania z nieprzygotowanych polowych lądowisk w terenie^[6].

F-35A

Najmniejsza i najlżejsza wersja Lightninga przeznaczona dla USAF, gdzie ma zastąpić F-16 Fighting Falcon i A-10 Thunderbolt. Jedyna wersja wyposażona w zabudowane działko kalibru 25 mm, potężniejsze od użytkowanych do tej pory przez amerykańskie siły powietrzne od czasu wprowadzenia 20 mm działek Vulcan w samolotach F-4E Phantom.

F-35B

Samolot krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL, który ma zastąpić dotychczas używane Harriery stając się pierwszą seryjną maszyną naddźwiękową o zdolnościach STOVL. Piechota morska planuje zastąpienie zarówno Harrierów jak i myśliwców F/A-18 Hornet maszyną podobną do F-35A, która kosztem systemów lotu pionowego będzie posiadała większe zbiorniki paliwa. Tak jak w Harrierach uzbrojenie strzeleckie będzie przenoszone w zasobnikach podwieszanych. Jak do tej pory lot pionowy jest najbardziej niebezpieczną fazą lotu i opracowanie odpowiednich systemów bezpieczeństwa, oraz niezawodnych mechanizmów ma znaczący wpływ na prace rozwojowe nad maszyną.

Zamiast rozwiązań używanych w Harrierze polegających na zastosowaniu obrotowych dysz silnika głównego i dodatkowych dysz manewrowych w F-35B zastosowano nowatorską opatentowaną przez Lockheed Martin i rozwijaną przez Rolls-Royce technologię napędzanego wałem wentylatora. Rozwiązanie to polega na zamontowaniu w środkowej części kadłuba poziomo położonego dwuwirnikowego przeciwbieżnego wentylatora napędzanego poprzez sprzęgło i przekładnię z silnika głównego maszyny. Wentylator odpowiedzialny jest za ruch pionowy maszyny, natomiast odprowadzenie spalin z dyszy głównej, poprzez specjalne obejścia, do sterowanych dysz na skrzydłach i bokach kadłuba powoduje obracanie się samolotu. W rezultacie silnik F-35B napędza dwie turbiny, nośną i napędową, spełniające te same zadania, co duża turbina Harriera, ale umożliwiając również lot z prędkościami naddźwiękowymi.

Zbudowano dwie maszyny prototypowe do testów w locie: X-35A, która później została przebudowana do wersji X-35B, oraz wyposażonej w większe skrzydła X-35C.

F-35C

Wersja F-35C dla marynarki wojennej, która ma być następcą wielozadaniowego F/A-18 Hornet wersji A, B, C i D, który zastąpił poddźwiękowe samoloty szturmowe dalekiego zasięgu A-6 Intruder i A-7 Corsair. Maszyna może również służyć jako trudno wykrywalna wersja nowego F/A-18E/F Super Hornet. F-35C posiada większe od innych wersji składane skrzydła i większe stateczniki poziome dla lepszego sterowania przy niskich prędkościach. Maszyna wyposażona jest również we wzmocnione podwozie do lądowania na lotniskowcu. Większa rozpiętość skrzydeł zapewnia większy udźwig uzbrojenia i dłuższy zasięg, dwa razy większy niż samolotu F-18C Hornet bez zbiorników dodatkowych i porównywalny do dużo cięższego Super Horneta.

F-35I

Wersja F-35A dla Sił Powietrznych Izraela z modyfikacjami kokpitu i uzbrojeniem Izraelskim, pierwsze 20 maszyn dostarczonych między 2015-2017 będzie identyczne z tymi dostarczanymi do USAF, kolejne maszyny będą wyposażone w izraelskie systemy, podobnie jak miało to miejsce przy produkcji F-16I. Izrael otrzyma także, jako jedyny dotychczas kraj, dostęp do kodów źródłowych oprogramowania myśliwców.

Uzbrojenie

• Uzbrojenie strzeleckie stanowi działko GAU-12/U kalibru 25 mm zamontowane wewnątrz kadłuba w F-35A (z zapasem 180 sztuk amunicji) lub w zasobnikach podwieszanych w F-35B i F-35C (z zapasem 220 sztuk amunicji).
• Uzbrojenie rakietowe stanowi do 6 pocisków AIM-120 AMRAAM, AIM-9X Sidewinder lub AIM-132 ASRAAM w wewnętrznych komorach amunicyjnych, lub dwa pociski powietrze-powietrze i dwa pociski powietrze-ziemia lub bomby o masie po 910 kg w wersjach F-35A i F-35C, lub po 455 kg w wersji F-35B. Broń do niszczenia celów naziemnych mogą stanowić bomby JSOW lub GBU-39 SDB (po 4 w komorze bombowej), przeciwpancerne pociski rakietowe Brimstone, bomby kasetowe, albo przeciwradarowe pociski AGM-88 HARM. Prowadzone są również prace nad przystosowaniem europejskiego pocisku MBDA Meteor do przenoszenia w komorze uzbrojenia.
• Za cenę utraty zdolności stealth można podwieszać uzbrojenie do czterech węzłów podskrzydłowych i dwóch na końcach płatów.

Broń energetyczna

Rozważa się możliwość zainstalowania broni energetycznej na pokładach samolotów F-35 Lightning, które nie posiadają wentylatora do pionowego lądowania. Przestrzeń zajmowana przez układy wentylatora to 2,8 m³, a nadmiar mocy silnika głównego pozbawionego dodatkowego obciążenia to ponad 20 MW mocy (27192 KM), która może być zamieniona na elektryczną^[7][8]. Obecnie są prowadzone projekty nad laserami bojowymi opartymi o ośrodek czynny w postaci ciała stałego, oraz wysokoenergetycznymi generatorami wiązki mikrofal.

Produkcja

3 czerwca 2003 roku, Departament Obrony podpisał z korporacją Lockheed Martin umowę na produkcję 17 samolotów w wersji A, w tym 14 dla United States Air Force, dwóch dla Wielkiej Brytanii oraz jednego dla Holandii. Kontrakt opiewa na produkcję początkową LRIP (Low Rate Initial Production), o wartości 2,1 mld dolarów, co wskazuje na cenę jednostkową samolotu ok. 123 mln dolarów. Umowa jest trzecią umową LRIP związaną z F-35 - na podstawie dwóch pierwszych tego typu umów, Lockheed Martin zobowiązał się do produkcji odpowiednio 6 i 8 maszyn, z których pierwszą dostarczono USAF w maju 2011 roku^[9].

Użytkownicy

 Australia

• Królewskie Australijskie Siły Powietrzne zamówiły pierwszą transzę 14 F-35A w 2009 roku, dwa samoloty od 2014 roku mają służyć do szkolenia pilotów na terenie USA, a pozostałe 12 ma być dostarczonych do lotnictwa w 2019 roku.^[10] Australia planuje łącznie zakup 72 maszyn, zgrupowanych w trzech dywizjonach.

 Dania

• Królewskie Duńskie Siły Powietrzne - w 2002 roku do programu Joint Strike Fighter dołączyła Dania. Pierwotnie zakładano, że około 2012 roku posiadane przez ten kraj samolotu F-16A/B MLU zaczną być zastępowane przez maszyny F-35A. Wzrost ceny jednostkowej maszyny jak również opóźnienia programu JSF sprawił, że Dania wycofała się z decyzji o zakupie Lightingów II. Nadal partycypując w kosztach JSF, w 2012 roku planowane jest przeprowadzenie konkursu na nowy samolot bojowy, w którym F-35A będzie musiał zmierzyć się z maszynami Boeinga i jego Boeing F/A-18E/F Super Hornet, Saabem i jego Gripenem NG oraz Typhoonem oferowanym przez Eurofighter GmbH. W 2007 roku Eurofighter, podobnie jak to uczynił w Norwegii, wycofał się z rywalizacji motywując swoją decyzje faworyzwaniem przez Danię amerykańskiej konstrukcji. Zmiana stanowiska Danii w sprawie nowego samolotu zaowocowała decyzją o powrocie^[11].

 Holandia

• Królewskie Holenderskie Siły Powietrzne - Holandia dołączyła do programu Joint Strike Fighter w 2002 roku stając się uczestnikiem poziomu II.19 grudnia 2009 roku holenderskie ministerstwo obrony poinformowało o wybraniu samolotu F-35A jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj wielozadaniowe F-16^[12]. Holandia zamówiła 2 testowe F-35A, jednak ich zakup wstrzymano po protestach opozycji, która zarzucała wybór samolotu bez przeprowadzenia postępowania przetargowego. Holendrzy planują zakup 85 myśliwców.

 Izrael

• Siły Powietrzne Izraela - rozmowy w sprawie zakupu przez Izrael 25 sztuk samolotów F-35 z opcją na kolejne 50 rozpoczęły się w połowie 2008 roku^[13]. 26 września 2008 roku amerykańska Agencja ds. Współpracy Wojskowej (Defense Security Cooperation Agency) zwróciła się z prośbą do Kongresu o wyrażenie zgody na sprzedaż Izraelowi 25 maszyn z opcją na kolejne 50 egzemplarzy^[14]. Izrael od początku wymagał możliwości integracji z płatowcem własnych systemów uzbrojenia i awioniki oraz utworzenia w kraju bazy serwisowej samolotów na co początkowo amerykanie nie wyrażali zgody. Impas w rozmowach był przyczyną rozpoczęcia przez Izrael pod koniec kwietnia 2010 roku^[15] starań nabycia kolejnych maszyn F-16 lub F-15 w tym najnowszej wersji F-15SE Silent Eagle^[16]. Na przełomie czerwca i lipca 2010 roku amerykanie zgodzili się na integracje z płatowcem uzbrojenia lokalnej produkcji a w sierpniu wydano zgodę na przekazanie Izraelowi dokumentacji technicznej niezbędnej do przeprowadzania samodzielnych napraw i remontów. 15 sierpnia 2010 roku izraelskie ministerstwo obrony wydał zgodę na zakup pierwszych 20 egzemplarzy samolotu F-35^[17] a 16 września tego samego roku zakup zatwierdził parlament^[18]. 7 października 2010 Lockheed poinformował o podpisaniu wstępnej umowy dotyczącej zakupu pierwszych dwudziestu maszyn^[19]. W 2015 roku ma się rozpocząć szkolenie izraelskiego personelu a pierwsze dostawy mają zostać zrealizowane w 2016 roku. W ramach przygotowywanej umowy offsetowej, Israel Aerospace Industries ma otrzymać zamówienie na budowę 900 kompletów skrzydeł do F-35 dołączając tym samym do firm kooperujących z Lockheedem w budowie Lightinga II.

 Japonia

• Japońskie Powietrzne Siły Samoobrony - starania o pozyskanie następcy swoich samolotów McDonnell Douglas F-4 Phantom II Japonia rozpoczęła w 2006 roku^[20]. W tym celu zwróciła się do Dassault Aviation, Eurofightera i Boeinga o przedłożenie stosownej oferty. Dassault zaoferował samolot Dassault Rafale, Eurofighter Typhoona a Boeing maszynę Boeing F/A-18E/F Super Hornet lub F-15. Lockheed nie uczestniczył w rywalizacji z powodu braku zgody na sprzedaż samolotów Lockheed F-22 Raptor i opóźnieniach w programie Joint Strike Fighter. W połowie 2009 roku Japonia oficjalnie ogłosiła rozpoczęcie programu F-X rezygnując jednocześnie z prób pozyskania F-22 z powodu definitywnej odmowy ich sprzedaży przez Stany Zjednoczone^[21]. W zaistniałej sytuacji do rywalizacji stanęły Eurofighter GmbH z Eurofighter Typhoon, Boeing z samolotem Boeing F/A-18E/F Super Hornet oraz gotowy już do uczestnictwa w programie F-X Lockheed Martin z F-35. Pierwszy z konkursu odpadł Typhoon o czym 23 października 2010 roku poinformowało japońskie ministerstwo obrony^[22]. 19 grudnia 2011 roku japońskie ministerstwo obrony ogłosiło, że zwycięzcą w programi F-X i dostawcą 42 maszyn została konstrukcja Lockheeda^[23]. Pierwsze cztery egzemlarze mają zostać zakupione w roku fisklanym 2012. Wybór F-35 wzbudził kontrowersje polegające na tym, iż Lockheed zaproponował japońskiemu przemysłowi udział w produkcji samolotu na poziomie 20%. W odróżnieniu od Boeinga oferującego 80% udział japońskich firm w produkcji Super Horneta i cenę o 3 mld USD niższą niż Lockheed. Koszt 42 F-35A to 8 mld USD, dostawy samolotów mają się rozpocząć w 2016 roku. Montaż finalny maszyn będzie odbywał się w Japonii. Zakłada się, że tempo produkcji wynosić będzie około dwa egzemplarze miesięcznie. Samoloty budowane będą z podzespołów dostarczonych od poszczególnych kooperantów. Wytwórnia odpowiedzialna będzie również za serwisowanie maszyn, ich naprawy i ewentualne dalsze modernizacje. Wśród wykonawców wymienia się Mitsubishi Heavy Industries. Wytwórnia Mitsubishi jest tym bardziej prawdopodobna, iż Lockheed współpracuje z nią przy produkcji samolotów Mitsubishi F-2^[24]. W kręgu zainteresowań Japonii może być również F-35B, wersja skróconego startu i lądowania. Wiąże się to z planami budowy nowych okrętów śmigłowcowych. Japońska konstyucja zabrania posiadania klasycznych lotniskowców ale wielkość planowanych jednostek, umożliwia operowanie z ich pokładów samolotów typu F-35B^[25].

 Turcja

• Tureckie Siły Powietrzne - Turcja uczestniczy w programie budowy F-35 jako partner poziomu III od 2002 roku. Co kosztuje budżet tego państwa około 200 mln USD rocznie. Turkish Aerospace Industries bieże udział w produkcji elementów samolotu a w przyszłości, zamówione maszyny mają być montowane w Turcji. 5 stycznia 2012 roku Turcja ogłosiła auotyzacje zakupu dwóch pierwszych maszyn. Za taką opcją opowiedział się komitet przemysłu obronnego Turcji, w którego skład wchodzą premier, minister obrony, szef sztabu generalnego i agencji zamówień wojskowych^[26]. Samoloty mają w przyszłości zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-4 i F-16. Tureckie siły powietrzne zainteresowane są wstępnie pozyskaniem 116 samolotów^[27].

 Norwegia

• Norweskie Siły Powietrzne - w konkursie na nową maszynę bojową uczestniczyło pierwotnie trzech oferentów, Eurofighter GmbH z Typhoonem, Gripen Internatiolnal z Gripenem NG i Lockheed Martin. W grudniu 2007 roku EADS w imieniu Eurofightera wycofała się z rywalizacji motywując swoją decyzje faworyzwaniem przez Norwegię amerykańskiej konstrukcji^[28]. Tymczasem w styczniu 2008 roku to Lockheed wyraził zaniepokojenie z powodu faworyzowani jego zdaniem Gripena. 21 listopada 2008 roku Norwegia oficjalnie potwierdziła wybór samolotu F-35 jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-16^[29]. W pokonanym polu pozostawiając szwedzkiego Gripena NG, który został odrzucony dzień wcześniej^[30]. 7 kwietnia 2011 roku decyzja została zatwierdzona przez norweski rząd^[31] a 17 czerwca 2011 roku parlament wyraził zgodę na zakup czterech maszyn^[32] F-35A block III, które od 2016 mają służyć do szkolenia norweskich pilotów na terenie USA, a po 2018 r. mają rozpocząć się dostawy już do Norwegii maszyn w wersji block IV. Łącznie Norwegia chce kupić 46-52 F-35A.^[33]

 Stany Zjednoczone

• Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych od 2011 roku dysponują dwoma F-35A w konfiguracji produkcyjnej, które wraz z prototypami uczestniczą w fazie testów. Łącznie USAF planuje zakup 1763 maszyn tego typu.
• Korpus Piechoty Morskiej zamierza kupić łącznie 80 F-35C (5 dywizjonów) oraz 340 F-35B. Wersje C stacjonowałyby na lotniskowcach US Navy. Ostateczna decyzja o zakupie wersji B zależy od pomyślności dalszych testów.
• Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych zakupi 260 F-35C, które dołączą do floty obecnie produkowanych 556 F/A-18E/F Super Hornet.

 Wielka Brytania

• Królewskie Siły Lotnicze - RAF zamówiły 3 testowe F-35C. Brytyjski przegląd zbrojeń zdecydował o zamianie oryginalnie zamówionych pionowzlotów F-35B na katapultowane F-35C. 18 marca 2009 roku brytyjski minister obrony John Hutton podpisał stosowne porozumienie podczas swojej wizyty w Stanach Zjednoczonych. Wielka Brytania stała sie dzięki temu pierwszym krajem poza USA, który podjął decyzje o zakupie Lightingów II^[34]. Opóźniono także wprowadzenie do służby 2 lotniskowców typu Queen Elizabeth, dla których samoloty te są przeznaczone do co najmniej 2019 roku. Rewizja brytyjskich wydatków wojskowych precyzuje jedynie typ kupowanych Lightning'ów - ich liczba nie została określona. Przed rozpoczęciem cięć Brytyjczycy planowali zakup 138 F-35B, które trafiłyby zarówno do sił powietrznych RAF jak i do Królewskiej Marynarki Wojennej.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Mike Spick — The Illustrated Directory of Fighters Salamander ISBN 1-84065-384-1 (2002)
• Carlo Kopp, Peter Goon — Australian Aviation australijska strona projektu "JSF".
• Łukasz Pacholski, Izrael mówi "tak" F-35 Lighting II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 9 (2010), s. 178-179, ISSN 1230-1655.

Linki zewnętrzne

• Izraelska wersja f-35
• Oficjalna strona projektu JSF (ang.)
• Team JSF (ang.)
• F-35 w witrynie Royal Air Force (ang.)