Miocen – najstarsza epoka neogenu. Epoka wielkich przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wypiętrzenie nowych łańcuchów górskich zmieniło cyrkulację powietrza w atmosferze i wód w morzach. Trwał od 23,03 mln do 5,332 mln lat temu.

Miocen dzieli się na:

• messyn - 7,246-5,332;
• torton - 11,608-7,246;
• serrawal - 13,82-11,608;
• lang - 15,97-13,82;
• burdygał - 20,43-15,97;
• akwitan - 23,03-20,43.

Geologia

Według teorii tektoniki płyt litosfery kontynenty były w ruchu, Afryka zderzyła się z Europą − powstały Alpy. Indie zderzyły się z Azją − powstały Himalaje. Kolejne zderzenia płyt kontynentalnych doprowadziły do wypiętrzenia Gór Skalistych i Andów. Antarktydę pokrył lądolód. Hipotetyczne Morze Tetydy zostało zamknięte połączeniem lądowym między Afryką i Eurazją, powstało Morze Śródziemne. Skurczyły się obszary mórz śródlądowych. W oceanach powstały prądy, które spowodowały wymieszanie składników odżywczych.

Flora

Początek miocenu był najcieplejszym okresem w ciągu 35 mln lat. Od połowy miocenu klimat zaczął się ochładzać. Wraz z ochłodzeniem klimatu postępowało stepowienie dużych obszarów. Trawy były roślinami odpornymi na warunki klimatyczne, a do rozmnażania nie potrzebowały owadów.

Przegląd nowości ewolucyjnych

• Wobec kurczenia obszarów leśnych nowego znaczenia nabrały trawy. Trawiasta równina dostarcza pożywienia całej plejadzie przeżuwaczy.

Fauna

Ssaki wędrowały poprzez nowo utworzone mosty. Ewolucja kotów szablozębych. W Australii trwała niezależna ewolucja torbaczy i stekowców. W Europie i Azji pojawiły się prymitywne jelenie i żyrafy, słonie i małpy człekokształtne (szczątki Ramapiteka sprzed 14 mln lat). Do Afryki dotarły króliki, koty i świnie. W morzu żył największy rekin wszech czasów: Carcharodon megalodon, o długości ciała prawdopodobnie zbliżonej do 20 metrów. Zwiększenie zasobów pokarmowych morza "zachęciło" niektóre ssaki do powrotu do morza. Pojawiły się pierwsze fokowate. W Ameryce Północnej pojawiły się niedźwiedzie i mastodonty. W późnym miocenie umocniła się dominacja trawożerców. Zaczynały wymierać niektóre gatunki drapieżców. Nastąpiła gwałtowna radiacja hien. Do Australii dotarły (prawdopodobnie przez Malaje) gryzonie. W Ameryce Południowej pojawiły się szopy, a małe odmiany leniwców naziemnych przeszły do Ameryki Północnej.

Przegląd nowości ewolucyjnych

• U przeżuwaczy doszło do udoskonalenia żołądka; mioceńskie stepy stały się dla nich środowiskiem bardzo sprzyjającym;
• Dynamiczna ewolucja trąbowców: Platybelodon, Deinotherium.
• Ewolucja koniowatych, zwiększenie wielkości i przystosowanie do biomu stepowego: Merychippus, Pliohippus.
• Pojawiły się papugi, pelikany, gołębie, kruki i sokoły.
• Dynamiczny rozwój gryzoni.
• Pojawienie się pliopiteków (naczelne): rodzaje Pliopithecus i prokonsul.
• Pojawiły się pierwsze foki, nastąpiła ewolucja waleni.

Miocen w Polsce

Na ziemiach polskich (pozakarpackich) miała miejsce sedymentacja jeziorna i bagienna w licznych rowach i zapadliskach. Osadziły się piaski, mułki, iły, żwiry, węgle brunatne. Na Śląsku, od Góry Świętej Anny do granicy z Niemcami i Czechami, powstało około 200 wystąpień bazaltów. Nieliczne znajdują się w Beskidach – w dolinie Grajcarka, a także zostały stwierdzone wierceniami w północno-wschodniej Polsce.