Mocarstwo − państwo, które ze względu na swój potencjał militarny oraz ekonomiczny (produkt narodowy brutto) pełni ważną rolę na świecie i potęgą a zarazem siłami wpływów przewyższa inne państwa^[1], wykazuje odpowiednią rolę, kreuje z znacznym stopniu stosunki międzynarodowe we wszelkich dziedzinach, posiada znaczne możliwości wewnętrzne (militarne, ekonomiczne etc.), w obu tych sferach wyraźnie górujące nad innymi państwami.^[2]

Typologia

Hierarchia mocarstw świata - 4 kategorie (w oparciu m.in. o teorię zmiany siły)^[3]:

• supermocarstwo − czyli dominujące mocarstwo globalne ^[4] posiadające znaczne wpływy w świecie i oddziałujące całym globie oraz we wszystkich dziedzinach stosunków międzynarodowych, mające przewagę nad innymi mocarstwami, potencjalny hegemon. W 1944 za supermocarstwa zostały uznane: USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii^[5], po 1945 r. już tylko 2: USA i ZSRR. Obecnie zaś jedynym supermocarstwem pozostały USA przez co mogą też być określone jako hipermocarstwo.
  Według niektórych opinii pozycję drugiego ("wschodzącego") supermocarstwa osiągnęły - lub uczynią to w najbliższej przyszłości - Chiny.^[6][7]

• wielkie mocarstwa, mocarstwa ponadregionalne - państwa mające znaczne wpływy polityczne poza własnym regionem i dążące do rozciągnięcia ich na cały świat (globalne aspiracje) - potencjalni rywale (ang. "challenger's") mocarstwa dominującego. Są to zatem mocarstwa które w danym momencie nie są jeszcze w stanie rzucić wyzwania dominującemu mocarstwu lecz mają potencjał by uczynić to w przyszłości. Pośród nich znajduje się ewentualny główny rywal mocarstwa dominującego.^[8]. W historii świata taką rolę spełniało 9 państw: Anglia/Wielka Brytania^[9], Francja, Portugalia, Hiszpania, Holandia, Rosja/ZSRR, USA, Niemcy i Japonia^[10]. Obecnie w gronie mocarstw tego typu są wymieniane: Chiny, Rosja, Japonia^[11],Unia Europejska (lub Niemcy)^[12], Indie^{[13] [14]} i Brazylia.^[15][16][17]

• regionalne mocarstwa, mocarstwa lokalne, "średnie mocarstwa" - mają znaczenie dominujące w regionie, lecz nie wykraczające poza region. na tej zasadzie klasyfikuje się do tej grupy państwa takie jak: Kanada - w Ameryce Północnej, Indie i Pakistan - w Azji Południowej, Brazylia - w Ameryce Południowej, Meksyk - w Ameryce Środkowej, Włochy - w południowej Europie i basenie Morza śródziemnego, Wielka Brytania - w północnej Europie, RPA, Nigeria - w Afryce, Izrael, Iran, Arabia Saudyjska, Turcja -na Bliskim Wschodzie, Indonezja i Australia - w Azji południowo-wschodniej i Oceanii, Korea Południowa - w Azji Wschodniej ^[19].

• małe mocarstwa − państwa nie spełniające znaczącej roli w regionie, często rywale aktualnych mocarstw regionalnych. Wymienia się tu często takie państwa jak: Argentyna, Hiszpania, Polska, Chile, Meksyk, Wenezuela, Egipt,

Perspektywa historyczna

W literaturze przedmiotu spotkać można następujące rozróżnienia między powyższymi kategoriami mocarstw w kolejnych latach:

• dominujące mocarstwa światowe (world power):

Portugalia 1516 - 1518; Niderlandy (Holandia): 1609-1688;

Wielka Brytania 1714-1792 i 1815-1914; Stany Zjednoczone od 1945^[20]

• globalne (wielkie) mocarstwa (global power):

Portugalia: 1494 - 1580; Hiszpania: 1494-1808; Anglia/Wielka Brytania: 1494-1945;

Francja: 1494-1945; Niderlandy (Holandia): 1579-1810; Rosja/ZSRR/Rosja: od 1714;

USA: od 1816 -

• mocarstwa regionalne (regional power):

Hiszpania: 1490-1800; Anglia/Wielka Brytania: 1490-1945; Francja: 1490-1945;

Austria^[21]: 1490-1918; Niderlandy (Holandia): 1590-1800; Szwecja: 1590-1809;

Prusy/Niemcy: 1650-1945; Włochy: 1860-1943^[22]

Witold Orłowski stosuje powyższe kategorie mocarstw i dowodzi że w XX w. istniały następujące mocarstwa^[23]

w r. 1900:

1. światowe (powyżej 15% ogólnego potencjału świata): Wielka Brytania; USA; Niemcy

2. wielkie (między 10 a 15%): Rosja; Francja

3. regionalne (między 5 a 10%): Austro-Węgry

w r. 1939:

1. światowe: Wielka Brytania; USA; Niemcy

2. wielkie: ZSRR

3. regionalne: Francja ; Japonia; Włochy

w r. 2000:

1. supermocarstwo (pow. 20% ogólnego potencjału świata): USA

2. światowe − Unia Europejska (łączny potencjał państw członkowskich UE)

3. wielkie: Chiny,

4. regionalne: Rosja; Japonia; Indie

Mocarstwa współcześnie

Saul Coehen opisał system międzynarodowy również jako hierarchię 5 rang państw^[24]:

1. mocarstwa globalne: USA, Rosja, Unia Europejska, Chiny i Japonia ^[25].

2. mocarstwa regionalne - o wpływach regionalnych, dzielą sie na trzy kategorie:

2.1. wysoka: - możliwość ingerencji w sprawy pozaregionalne: Indie, Brazylia, Kanada, Australia, Turcja, Iran, Nigeria, Izrael, RPA

2.2. środkowa: Indonezja, Pakistan, Egipt, Korea Południowa, Tajwan, Meksyk, Wietnam

2.3. niska: Irak, Polska, Serbia i Czarnogóra, Algieria, Tajlandia, Argentyna, Ukraina

3. potencjalni rywale mocarstw regionalnych: Arabia Saudyjska, Etiopia, Kuba, Angola, Syria, Chile, Kolumbia, Wenezuela, Libia, Korea Północna, Malezja, Zimbabwe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Węgry

4 - państwa mające wpływ jedynie na bezpośrednich sąsiadów - np. Sudan, Ekwador, Zambia, Maroko, Tunezja

5 - państwa mające znaczenie marginalne (skupione jedynie na własnych sprawach wewnętrznych) - np. Nepal

Cztery piętra siły globalnej

Podobną jak Coehen typologię zastosował w 1999 r. Samuel Huntington^[26]

1. mocarstwo światowe - USA, zajmujące czołową pozycję we wszystkich dziedzinach (ekonomicznej, wojskowej, dyplomatycznej, ideologicznej, technologicznej i kulturalnej) i jako jedyny kraj mające globalne interesy.

2. mocarstwa regionalne - dominujące w ważnych strefach, których interesy i możliwości nie mają jednak zasięgu globalnego:

• w Europie - Niemcy i Francja jako "kondominium" - siła przewodząca Unii Europejskiej

• w Eurazji - Rosja;

• w Azji Wschodniej - Chiny i Japonia

• w Azji Południowej - Indie

• w Azji Południowo-Wschodniej - Indonezja

• w Azji Południowo-Zachodniej - Iran;

• na Bliskim Wschodzie - Izrael;

• w Afryce - Nigeria i RPA

• w Ameryce Łacińskiej - Brazylia .

3. drugorzędne mocarstwa regionalne - o mniejszych wpływach, znajdujące się w konflikcie z dominującymi mocarstwami regionalnymi:

• Wielka Brytania wobec niemiecko-francuskiego kondominium,
• Ukraina - wobec Rosji,
• Japonia i Wietnam wobec Chin,
• Korea Południowa wobec Japonii,
• Pakistan wobec Indii,
• Australia wobec Indonezji,
• Arabia Saudyjska naprzeciwko Iranu,
• Argentyna wobec Brazylii.

W Afryce nie ma żadnego drugorzędnego mocarstwa.

4. Na najniższym poziomie znajdują się wszystkie inne państwa, przy czym niektóre z nich są całkiem ważne, ale w globalnej strukturze mocarstwowej nie odgrywają roli porównywanej z krajami z trzech pierwszych pięter.

---

Typologia mocarstw ze z względu na zasięg i zakres ich działalności^[27]

• mocarstwa uniwersalne, zdolne do działań w skali globalnej we wszystkich we wszystkich dziedzinach stosunków zewnętrznych, np. USA

• mocarstwa selektywne, zdolne do działań w skali globalnej w jednej dziedzinie lub regionie.

Dzielą się na dwie podkategorie:

• • mocarstwa sektorowe, np. Niemcy, Japonia - znaczenie globalne w dziedzinie gospodarczej
  • mocarstwa regionalne: Francja, Chiny, Japonia, Brazylia, Meksyk
• kraje średnie i małe - o znaczeniu co najwyżej lokalnym

---

Wielka Szachownica.

Zbigniew Brzeziński w swojej koncepcji "Wielkiej Szachownicy dzieli mocarstwa działające na obszarze Eurazji na następujące grupy:

1. Stany Zjednoczone - jedyny globalny hegemon;

2. Globalni gracze prowadzący zaangażowaną, aktywną politykę. Należą do nich - Francja, Niemcy, Rosja, Chiny, Indie;

3. Państwa bardzo ważne, ale mniej aktywne na arenie globalnej (ściśle regionalne): Wielka Brytania, Japonia, Indonezja

Oprócz tych typów mocarstw istnieją też inne ważne państwa Państwa określane jako "sworznie geopolitycznie" (geopolitical pivots), o których statusie decyduje położenie geograficzne oraz zasoby surowców: Turcja i Iran - które również same starają się prowadzić aktywną politykę geostrategiczną lecz mają ograniczone możliwości, oraz Ukraina, Azerbejdżan, Korea Południowa.

---

Przeczytaj również: Siła państwa

Trójpłaszczyznowa szachownica

Joseph Nye - amerykański politolog i pracownik instytucji związanych z polityką międzynarodową opisał współczesne relacje międzynarodowe jako "trójpłaszczyznową szachownicę"^[28]:

1. W wymiarze geostrategicznym główną rolę pełnią Stany Zjednoczone jako supermocarstwo, pozostali to wielkie mocarstwa o aspiracjach globalnych np.: Unia Europejska, Chiny, Rosja, Japonia czy Indie.

2. W wymiarze geoekonomicznym: główną rolę odgrywa triada: USA - Unia Europejska - Azja Wschodnia (Chiny i Japonia), pozostali to transnarodowe korporacje lub międzynarodowe instytucje finansowe.

3. "Miękka siła" (soft power) - główną rolę odgrywa triada: Unia Europejska - Japonia - USA, pozostałymi są: transnarodowe korporacje, międzynarodowe instytucje finansowe, ugrupowania religijne oraz organizacje pozarządowe.

---

Znaczenie Stolicy Apostolskiej

Szczególną rolę - jeśli chodzi o pozycję w stosunkach międzynarodowych w przybliżeniu równą wielkim mocarstwom - odgrywa Stolica Apostolska/Watykan^[29], dzięki międzynarodowemu znaczeniu Papieża jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego, a także wpływowej dyplomacji.

Status mocarstwa

1. Stali członkowie RB ONZ Na podstawie art. 23 i 27 Karty Narodów Zjednoczonych status mocarstwa przysługuje stałym członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ mającym prawo weta:

• • Chińska Republika Ludowa,
  •  Francja,
  •  Rosja,
  •  Stany Zjednoczone,
  •  Wielka Brytania.

Jawne zabiegi o uzyskanie podobnego uprzywilejowania prowadzą od lat 90. XX wieku: Niemcy i Japonia, jako państwa przegrane w II wojnie światowej.

2. G-13. Innym gremium zrzeszającym kraje określane mianem "mocarstw" jest G8+5,zwana inaczej "G-13". W jej skład wchodzą państwa uczestniczące w obradach grupy G8 - 8 najbardziej wpływowych państw świata:

•  Francja
•  Japonia
•  Kanada
•  Niemcy
•  Rosja
•  Stany Zjednoczone
•  Wielka Brytania
•  Włochy

oraz 5 wschodzących potęg gospodarczych:

•  Brazylia
•  Chińska Republika Ludowa
•  Indie
•  Meksyk
• Republika Południowej Afryki

3.Mocarstwa nuklearne

Do grupy mocarstw nuklearnych zalicza się państwa dysponujące bronią nuklearną. Arsenał nuklearny państw w 2009 r. (liczba głowic):

• od 1945 - USA - 10.000 głowic (w dniu 04.05.2010 r. amerykańskie Ministerstwo Obrony ogłosiło, że posiada 5113 głowic nuklearnych)
• od 1949 - Rosja - 16.000
• od 1952 - Wielka Brytania - 160
• od 1960 - Francja - 350
• od 1964 - Chiny - 200
• od 1974 - Indie - 160
• od 1979 - Izrael - 150
• od 1998 - Pakistan - 50
• od 2006 - Korea Północna - 15

Zobacz też

• Supermocarstwo
• Mocarstwo kolonialne
• Imperium
• Wojna hegemoniczna
• Imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce
• Siła państwa
• Mocarstwa świata. Narodziny - Rozkwit - Upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500-2000
• Lista największych imperiów w historii

Linki

• Lista mocarstw globalnych i regionalnych - The great powers and global struggle, 1490-1990. 28
• Ching Lung-Chang: A Measure of National Power- "Pomiar potęgi narodowej"

Przypisy