Monarchia (gr. μοναρχία, monarchia – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą. Obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich). Jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne i nie kieruje polityką.

Historia ustroju

W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe formy monarchii, feudalne: patrymonialna oraz stanowa. Monarchowie uzasadniali swoją władzę pochodzeniem od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie mogli zawsze wyegzekwować władzy i ich wpływ został ograniczony. Powstawał pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w zachodniej Europie ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie zastępując je republikami (Rosja, Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazwy monarchii

Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazewnictwo monarchii. Chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu przysługującego monarsze, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami. Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczające nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka. W Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu. Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu

 Osobny artykuł: sukcesja tronu.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie − Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2011)

Obecnie istniejące formy monarchii

• królestwa – 34 (*20)
• księstwa – 3
• emiraty – 3 (w tym jedna federacja emiratów)
• sułtanaty – 2
• teokracje – 3
• cesarstwa – 1
• wielkie księstwa – 1

Państwa oznaczone gwiazdką (*) to państwa w unii personalnej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej: "Commonwealth realms" (15), New Zealand Realm (2) i Dependencje brytyjskiej korony (3) – gdzie królową reprezentuje gubernator.

Tytularna monarchia

 Fidżi – Tytuł królewski "Tui Viti" tradycyjnie przysługuje od 1878 monarchom brytyjskim. Mimo że 1978 Fidżi zostało ogłoszone republiką z prezydentem na czele, Wielka Rada Wodzów Plemiennych (80 dziedzicznych fidżyjskich wodzów plemiennych) nadal honorowo uznaje królową Elżbietę II jako "Tui Viti" bez realnej władzy w Fidżi^[47].Sama królowa nie rości sobie prawa do tego tytułu pozostawiając tę kwestię decyzji obywateli Fidżi.

Monarchie w ZEA i Malezji

Władcy poszczególnych emiratów Zjednoczonych Emiratów Arabskich

• Szardża – Sultan III ibn Muhammad Al-Qasimi – od 1972
• Fudżajra – Hamad I ibn Muhammad asz-Szarki – od 1974
• Adżman – Humajd V ibn Raszid Al Nuaimi – od 1981
• Abu Zabi – Chalifa ibn Zaid an-Nahajan – od 2004
• Dubaj – Muhammad ibn Raszid al-Maktum – od 2006
• Umm al-Kajwajn – Saud ibn Rashid Al Mu'alla od 2009
• Ras al-Chajma – Saud ibn Sakr al-Kasimi od 2010

Władcy stanów w Malezji

• Kedah – Tuanku Abdul Halim – od 1958
• Pahang – Ahmad Szach – od 1974
• Perak – Azlan Muhji ad-Din Szach – od 1984
• Terengganu – Tuanku Mizan Zainal Abidin – od 1998 (król Malezji od 2006)
• Perlis – Tuanku Syed Sirajuddin – od 2001
• Selangor – Szaraf ad-Din Idrys Szach – od 2001
• Negeri Sembilan – Tuanku Mukhriz – od 2008
• Johor – Ibrahim Ismail – od 2010
• Kelantan – Muhammad V Faris Petra – od 2010

Monarchie plemienne

W kilku państwach Afryki oraz w Indonezji i na Oceanii istnieją tradycyjne monarchie plemienne nie mające charakteru państwowego.

Są to m.in.:

• Ghana: Aszanti, Dagomba (lud)
• Uganda: Ankole, Buganda, Bunyoro, Busoga, Rwenzururu, Toro
• Wallis i Futuna: Alo, Sigave, Uvea
• Nowa Zelandia: Maorysi
• Indonezja: Jogjakarta
• Republika Południowej Afryki: Zululand

Quasimonarchie

Współcześnie niektóre państwa rządzone metodami dyktatorskimi lub autorytarnymi mimo iż formalnie są republikami są uważane za quasi-monarchie^[48]. Wynika to z faktu sukcesji władzy w obrębie jednej rodziny która stoi na czele państwa tak jak to dzieje się w dziedzicznych monarchiach. Przykłady quasi-monarchii:

•  Korea Północna. Po śmierci prezydenta Kim Ir Sena w 1994, faktycznym przywódcą państwa został jego syn Kim Dzong Il. Po jego zaś śmierci w 2011 na czele państwa stanął jego syn – i wnuk Kim Ir Sena – Kim Dzong Un jako "Przywódca Partii, Armii i Narodu". Z tego powodu Korea Północna jest nazywana "monarchią totalitarna", mówi się też o "dynastii Kimów"^[49]

•  Kuba. Prezydentem Kuby- formalnie głową państwa był od 1976 r. Fidel Castro. W 2008 zastąpił go na tym stanowisku jego brat Raul Castro, lecz I Sekretarzem rządzącej krajem Komunistycznej Partii Kuby był nadal formalnie Fidel Castro^[50]. 18 kwietnia 2011 Fidel Castro ogłosił ostateczną rezygnację ze stanowiska przywódcy partii przekazując je ostatecznie Raulowi^[51].

•  Syria. W latach 1971-2000 prezydentem Syrii był Hafiz al-Assad. Po jego śmierci urząd prezydenta objął syn – Baszar al-Assad.

•  Gabon W latach 1967-2009 prezydentem był Omar Bongo po jego śmierci urząd prezydenta objął jego syn Ali Bongo Ondimba

Byłe monarchie

Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.

Zobacz też

• diarchia
• republika

Przypisy