Obwód kaliningradzki

Skocz do: nawigacji, szukaj
Państwo  Rosja Stolica Kaliningrad Powierzchnia 15 096 km² Populacja (2010)
• liczba ludności
▲941 500 Strefa czasowa 1 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski-1, UTC+3
Mapa obwodu
Wybrzeże Morza Bałtyckiego w okolicy Swietłogorska
Ruiny niemieckiego zamku
Zalana dawna kopalnia bursztynu
Zalew Kuroński – zdjęcie satelitarne

Obwód kaliningradzki (ros. Калининградская область, Kaliningradskaja obłast´) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej, rosyjska eksklawa w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim.

Geografia

Położenie i powierzchnia

Obwód zajmuje obszar 15 096 km² (ok. 13 300 km² bez powierzchni zatok morskich) i położony jest nad Bałtykiem. Obwód kaliningradzki jest najdalej na zachód wysuniętym regionem Rosji. Teren obwodu oddzielony jest od reszty kraju obszarami niepodległych państw i pozbawiony łączności lądowej z główną częścią państwa rosyjskiego, i jako taki jest półenklawą.

Obwód graniczy z Litwą i Polską.

Największa rozciągłość obwodu z północy na południe to 108 km, a ze wschodu na zachód – 205 km.

Obwód kaliningradzki obejmuje historyczne krainy: Sambię, Natangię, Barcję oraz Litwę Mniejszą zwaną Małą Litwą lub Pruską Litwą.

Przynależność administracyjna

Pod względem administracyjnym obwód wchodzi w skład utworzonego w 2000 Północno-Zachodniego Okręgu Federalnego.

Rzeźba terenu

Powierzchnię obwodu w większości stanowi pagórkowata równina. Jedynie na wschodnim skrawku obszaru, w rejonie niestierowskim rzeźba terenu jest bardziej nierówna, gdyż znajduje się tam Wyżyna Wysztyniecka, a wysokości dochodzą do 230 m n.p.m.. Obszar wyżynny, aczkolwiek o niższych wysokościach bezwzględnych znajduje się także w rejonie bagrationowskim (Równina Warmińska). Wzdłuż prawego brzegu rzeki Instrucz leży inny nierówninny fragment kraju – Grzęda Instrucka.

Najniżej położonym miejscem obwodu są poldery leżące na terenie rejonu sławskiego. Tereny te znajdują się poniżej poziomu morza i jako takie zagrożone są zalaniem, przed czym chroni je zespół zapór.

Najwyższe wzniesienie ma wysokość 242 m n.p.m. i znajduje się w południowo-wschodniej części obwodu, niecały kilometr od granicy z Polską.

Hydrologia

Rzeki

Przez teren Obwodu płynie wiele rzek; na obszarze nieco ponad 13,3 tys. km² (tyle bowiem wynosi powierzchnia obwodu bez wchodzących w jego skład wewnętrznych wód morskich) znajduje się ponad 13 tys. km większych i mniejszych cieków; samych tylko rzek o długości ponad 10 kilometrów jest 148. Ponadto znajduje się tutaj wielokrotnie większa liczba krótszych rzeczek i strumieni, które stanowią 70% łącznej długości kaliningradzkich cieków wodnych.

Najważniejszymi rzekami są Niemen i Pregoła; do ich dorzecza należy należy znaczna część obszaru obwodu. Głównymi dopływami Niemna na tym terytorium są Szeszupa i Tylża, a Pregoły Pissa, Węgorapa, Instrucz i Łyna. Inne rzeki uchodzą bezpośrednio do Zalewu Kurońskiego (Rżewka, Szwenta i in.), Zalewu Wiślanego (Kaliningradzkiego) (m.in. Świeża); pewna liczba niewielkich rzek wpada zaś wprost do Morza Bałtyckiego.

Jeziora

Na terenie obwodu znajduje się także wiele jezior, spośród których 38 ma powierzchnię większą niż 10 ha. Zdecydowana większość kaliningradzkich jezior jest jednak znacznie mniejsza. Wiele spośród nich ma charakter starorzeczy, inne, zwłaszcza na południowym wschodzie regionu, mają charakter polodowcowy (np. Jezioro Wisztynieckie).

Część zbiorników wodnych na terenie Obwodu powstała w sposób sztuczny, z jednej strony w sposób zamierzony, jako różnego rodzaju stawy hodowlane i sadzawki, z drugiej – na terenach dawnych kopalń odkrywkowych (najczęściej bursztynu). Te ostatnie często spotykane są zwłaszcza w południowo-zachodniej części regionu.

Rzeka Ława w dwóch miejscach przecięta jest zaporami, w wyniku których wytworzyły się na jej biegu sztuczne zbiorniki wodne.

Zatoki Morza Bałtyckiego

Największymi wewnętrznymi zbiornikami wodnymi obwodu są zatoki Morza Bałtyckiego: Zalew Kuroński oraz Zalew Wiślany (zwany w Rosji Zalewem Kaliningradzkim). W rzeczywistości zbiorniki te są lagunami (limanami, odciętymi od otwartego morza mierzejami Kurońską i Wiślaną) zwana w Rosji Bałtycką.

Klimat

Na terenie obwodu panuje klimat umiarkowany, przejściowy pomiędzy morskim a umiarkowanie kontynentalnym.

Średnioroczna temperatura powietrza to +8°С. Średnia temperatura miesiąca najchłodniejszego – stycznia – to, od -3°С na wybrzeżu do -5°С w głębi lądu. Średnia temperatura lipca waha się od +15°С na wybrzeżu do +17°С na południu .

W regionie notuje się ok. 700 mm opadów na rok.

Świat roślinny i zwierzęcy

Teren obwodu położony jest w strefie lasów mieszanych. Lasy o charakterze zbliżonym do pierwotnego zajmują 15% powierzchni regionu. Składają się one głównie z dębów, świerków, sosen, brzóz i lip

W lasach obwodu żyją m.in. zające-szaraki, wiewiórki, lisy, kuny, sarny, dziki itd. Występuje wiele gatunków ptaków. W wodach morskich i śródlądowych żyją liczne ryby, m.in: leszcze, sandacze, stynki, węgorze, kilki, łososie i inne gatunki.

Miasta

XV-wieczny kościół w Drużbie
pomnik Immanuela Kanta w Kaliningradzie
panorama Kaliningradu; na pierwszym planie katedra

Największym miastem obwodu jest jego ośrodek administracyjny – Kaliningrad, skupiający ok. 45% całej populacji regionu. W sumie na terenie obwodu znajduje się 21 miast i 3 osiedla typu miejskiego.

Miasta i największe osiedla typu miejskiego

1) – osiedle typu miejskiego

Podział administracyjny

Podział administracyjny obwodu kaliningradzkiego
Znamiensk
Żeleznodorożnyj
Zielenogradsk

Po reformie w 2007 obwód kaliningradzki pod względem administracyjnym dzieli się na 15 rejonów; 6 największych miast nie wchodzi w skład tego podziału i stanowi miasta wydzielone na prawach rejonu oraz miasto Kaliningrad. Rejony miejskie:

Rejony:

Historia

Michaił Kalinin – działacz komunistyczny
radziecki medal za zdobycie Królewca
cerkiew pw. Chrystusa Zbawiciela w Kaliningradzie
pomnik 1200 żołnierzy Armii Czerwonej poległych przy zdobywaniu Królewca

Do średniowiecza obszar dzisiejszego obwodu zamieszkiwali bałtyccy Prusowie, którzy w XIII wieku zostali podbici przez Krzyżaków. W wyniku germanizacji oraz osadnictwa niemieckiego do XVI obszary obwodu stały się obszarem zamieszkanym przez ludność niemiecką.

 Osobny artykuł: Prusy (kraina historyczna).

Pod koniec II wojny światowej obwód zajęła Armia Czerwona. Stolica niemieckiej prowincji Prusy Wschodnie – Królewiec padł po długim oblężeniu 9 kwietnia 1945. Po wojnie, na mocy traktatu poczdamskiego prowincja Prusy Wschodnie została zlikwidowana, a jej obszar podzielony pomiędzy Polskę i ZSRR. Związek Radziecki otrzymał ok. 1/3 ziem byłych Prus Wschodnich; tereny te stanowią obecnie obszar obwodu. Zaraz po zajęciu tych ziem przez ZSRR powstał na ich obszarze Königsbergski Specjalny Okręg Wojskowy (ros. Кёнигсбергский особый военный округ), który, wbrew nazwie, zajmował się także administrowaniem sprawami cywilnymi. Formalnie obwód został utworzony 7 kwietnia 1946 jako część terytorium Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w ramach ZSRR), pod nazwą "obwód królewiecki" (Кёнигсбергская область). W wyniku zmiany nazwy miasta Królewiec na Kaliningrad (4 lipca 1946), powstał obwód kaliningradzki. W tym samym czasie dokonano zmian nazw praktycznie wszystkich miejscowości w obwodzie.

Do 1947 praktycznie cała niemiecka ludność została wysiedlona; na obszarze tym osiedlili się osadnicy z różnych części ZSRR, głównie jednak Rosjanie. Teren obwodu stał się z racji położenia geograficznego jedną z najbardziej zmilitaryzowanych części Rosji.

Po 1991 i ukonstytuowaniu się Federacji Rosyjskiej jako nowego państwa, władze federacyjne w Moskwie nie były w stanie wypracować spójnej koncepcji dotyczącej bałtyckiej enklawy. Pojawił się nurt separatystyczny postulujący szeroką autonomię (postulat partii "Reformy – Nowy Kurs") lub nawet niepodległość obwodu jako Republiki Bałtyckiej – samodzielnego podmiotu prawa międzynarodowego, luźno stowarzyszonego z Rosją (koncepcje takie głosiła Bałtycka Partia Republikańska). O ile jednak na początku lat 90 XX w. tego typu postulaty popierało nawet ok. 20-30% mieszkańców Obwodu, to już w latach 2000-2001 poparcie dla utworzenia niezależnej republiki spadło do ok. 6%[1]. 1 kwietnia 2006 weszła w życie ustawa o Specjalnej Strefie Ekonomicznej. Obecnie administracja prezydencka w okresie rządów Władimira Putina i Dimitrija Miedwiediewa realizuje pragmatyczne podejście do enklawy, próbując z jednej strony dalej rozwijać jego współpracę międzynarodową, a drugiej zaś, ograniczając jego uprawnienia na rzecz większego uzależnienia od władz w Moskwie[1].

Społeczeństwo

Demografia

Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002, obwód kaliningradzki zamieszkuje 955 281 osób, co stanowi ok. 0,7% ogółu ludności Federacji Rosyjskiej. Ok. 78,5% ludności mieszka w miastach i osiedlach typu miejskiego, a 21,5% zamieszkuje wsie.

Gęstość zaludnienia w obwodzie wynosi średnio 62,6 os./km².

Narodowości

Obecna struktura narodowościowa Obwodu ukształtowała się po II wojnie światowej, kiedy to, po wysiedleniu ludności niemieckiej obszar ten zasiedlili osadnicy z różnych część Związku Radzieckiego, głównie Rosjanie. Polacy będący w diasporze na terenie obwodu mają swą organizację - Wspólnota Kultury Polskiej.

W obwodzie kaliningradzkim żyje w sumie 97 narodowości i grup etnicznych, największa z nich to Rosjanie, którzy stanowią ponad 80% ogółu populacji.
Narodowości zamieszkujące obwód (wg danych Kaliningradzkiego Obwodowego Urzędu Statystycznego z 2002)

Struktura społeczna

(dane dla populacji 955,3 tys.)

  • Ludność wg płci:
    • mężczyźni: 456,1 tys.
    • kobiety: 499,2 tys. +
  • Ludność wg miejsca zamieszkania:
    • miasto: 741,5 tys. (70,4%)
    • wieś 213,8 tys. (29,6%)
  • Wg wieku (w %)
    • poniżej 15 lat – 16,9%
    • 15-64 lata – 69%
    • powyżej 65 lat – 14,1%
  • Wg wieku w ujęciu ekonomicznym:
    • ludność w wieku przedprodukcyjnym: 19,6%
    • ludność w wieku produkcyjnym: 60,9%
    • ludność w wieku poprodukcyjnym: 19,5%
  • Przyrost naturalny: 0,201‰

Wyznania

Zdecydowana większość ludności obwodu wyznaje prawosławie. Po okresie ateizacji w czasach ZSRR pozostała duża liczba niewierzących. Z licznych, acz niewielkich mniejszości wyznaniowych żyją tutaj m.in. katolicy, protestanci (głównie luteranie oraz baptyści, a także przedstawiciele nowych ruchów religijnych wywodzących się z tradycji protestanckiej oraz Świadkowie Jehowy i mormoni), muzułmanie i wyznawcy judaizmu.

Struktura wyznaniowa obwodu:

    • Prawosławni 59,7%,
    • Katolicy 4,9%,
    • Inni 2,3%,
    • Ateiści lub agnostycy 32%.

Migracje

Teren obwodu wykazuje dodatni przyrost rzeczywisty. Spowodowane jest to faktem, iż w obwodzie osiedlają się osoby pochodzenia europejskiego, zamieszkujące dotąd w należących niegdyś do ZSRR krajach Azji Środkowej. Saldo migracji w 2006 wyniosło 4‰, osiedlają się tutaj zwłaszcza Rosjanie, Ukraińcy i Niemcy. W wyniku migracji na terenie obwodu, po wojnie całkowicie pozbawionym Niemców, przedstawiciele tej narodowości stanowią już 0,9% populacji. Obwód kaliningradzki jest obwodem o największej fali imigracyjnej ze wszystkich obwodów Federacji Rosyjskiej. W lutym 2011 r. Rosja, Polska i Niemcy wezwały Komisję Europejską do objęcia obwodu ruchem bezwizowym z Unią Europejską[3].

Ekonomia

1 kwietnia 2011? powstała Specjalna Strefa Ekonomiczna. Jej celem jest przyśpieszenie socjalno-gospodarczego rozwoju tego regionu.

Przemysł

Na terenie obwodu istnieje rozwinięty przemysł zajmujący się produkcją środków transportu: wagonów oraz dźwigów, a także przemył stoczniowy (budowlany i remontowy) oraz motoryzacyjny (produkcja samochodów).

Ponadto istnieje tutaj przemysł elektroniczny (produkcja telewizorów) oraz materiałów budowlanych oraz spożywczy.

Nadmorski charakter obwodu sprawia, iż istotną gałęzią gospodarki jest rybołówstwo i przetwórstwo rybne.

Surowce mineralne

Bursztyn – główne bogactwo naturalne obwodu

Na terenie obwodu znajdują się największe na świecie złoża bursztynu, obejmujące prawdopodobnie ponad 90% światowych zasobów tego surowca. Najwięcej bursztynu wydobywa się w rejonie osiedla Jantarnyj, gdzie często poddawany jest on także obróbce.

Znajdują się tutaj także niewielkie złoża ropy naftowej.

Transport

Transport samochodowy

Na terenie obwodu istnieje dość gęsta sieć dróg utwardzonych, pochodzących jeszcze z okresu, gdy teren dzisiejszego obwodu należał do państwa niemieckiego. Ponieważ budowane przez Niemców drogi nie spełniają dzisiejszych rosyjskich norm w zakresie szerokości, jak też dlatego, iż charakteryzują się one dużą ilością zakrętów, na większości kaliningradzkich dróg obowiązuje ograniczenie prędkości do 70 km/h (inaczej niż w pozostałych częściach kraju, gdzie dopuszczalna prędkość zwykle wynosi 90 km/h.

Ważniejsze drogi:

Oprócz tego na terenie obwodu znajduje się niedokończona droga, będąca planowaną niegdyś autostradą mającą łączyć Królewiec z Berlinem, zwana "Berlinką". Droga ta łączy się z polską drogą ekspresową S22 poprzez otwarte w dniu 3 grudnia 2010 roku przejście graniczne Grzechotki – Mamonowo II.

Kaliningrad

Samochodowe przejścia graniczne

Na granicach obwodu znajdują się następujące przejścia:

Transport kolejowy

Mapa sieci kolejowej obwodu kaliningradzkiego
Kaliningrad Passażyrskij
Żaglowiec STS Kruzenshtern – najbardziej znany okręt zarejestrowany w kaliningradzkim porcie
Port w Pionierskim
Tramwaj Tatra T4D w Kaliningradzie

Transport kolejowy wykorzystywany jest przede wszystkim dla przewozu towarowego między obwodem oraz sąsiednimi krajami i resztą terytorium Rosji. Ponadto ten rodzaj transportu odgrywa istotną rolę w przewozach pasażerskich, zarówno wewnątrz obwodu, jak i zagranicznych (wraz z przejazdami do pozostałej części Rosji). Z Kaliningradu wyjeżdżają pociągi zarówno do głównych miast Rosji (Moskwy i Sankt Petersburga), jak i miast zagranicznych (Gdyni i Berlina).

Niegdyś sieć kolejowa pokrywająca obwód była znacznie gęstsza, lecz część została zamknięta i rozebrana w pierwszych latach powojennych; także tuż po rozpadzie ZSRR zamknięto część nierentownych odcinków torów.

Obecnie czynne są następujące odcinki torów:

Największymi węzłami kolejowymi są Kaliningrad, gdzie zbiega się 8 linii kolejowych i Czerniachowsk (4 linie)

Transport wodny

Wodny transport na terenie obwodu należy podzielić na morski i śródlądowy.

Głównym towarowym portem morskim obwodu jest Kaliningrad, ważne porty znajdują się też w Pionierskim i Bałtijsku. Kaliningrad jest drugim co do wielkości rosyjskim portem morskim na Bałtyku. Z Bałtijska kursuje prom do Sankt Petersburga; miasto to ma także połączenie pasażerskie z Gdańskiem.

W Kaliningradzie, Czerniachowsku i Sowiecku znajdują się porty rzeczne. Żegluga odbywa się tylko po Pregole i Niemnie. Żegluga śródlądowa ma ograniczone znaczenie dla transportu; drogą tą przesyłają się tylko niewielką część ładunków, jakie przemieszczają się po terytorium obwodu; brak śródlądowej żeglugi pasażerskiej.

W okresie letnim między Kaliningradem, Fromborkiem i Elblągiem, po wodach Zalewu Wiślanego kursują wodoloty, eksploatowane przez polskich przewoźników.

Transport powietrzny

W Kaliningradzie, a dokładniej w znajdującej się pod tym miastem osadzie Chrabrowo znajduje się międzynarodowy port lotniczy.

Transport miejski

W dużych miastach obwodu funkcjonuje transport autobusowy, jedynie w Kaliningradzie są ponadto linie tramwajowe (najstarsze w Rosji – działające od 1895) i linia trolejbusowa. Do końca II wojny światowej linia tramwajowa znajdowała się też w Sowiecku.

Energetyka

W 2004 średnioroczne zapotrzebowanie na energię elektryczną na terenie obwodu wynosiło 3,5 mld kilowatogodzin, z czego zaledwie 235 mln pokrywała produkcja własna. W związku z tym w 2005 oddano do użytku pierwszy bloku nowej, najnowocześniejszej w Rosji elektrociepłowni, o mocy 450 MW. Pokrywa ona połowę zapotrzebowania na energię i obwód obecnie jest niemal samowystarczalny w tym względzie. Z uruchomieniem w 2010 drugim blokiem elektrociepłowni enklawa uniezależni się zupełnie od systemów energetycznych sąsiednich krajów. Są jednak opinie wskazujące na potrzebę budowy elektrowni atomowej w tym rejonie.

Władza

Władza w obwodzie sprawowana jest zgodnie z Konstytucją Federacji Rosyjskiej i ustawodawstwem federalnym.

Władza ustawodawcza

Lokalnym organem prawodawczym jest Kaliningradzka Duma Obwodowa (ros. Калининградская областная Дума). Składa się ona z 40 posłów, spośród których 10 wybieranych jest w okręgach jednomandatowych, kolejnych 10 – wielomandatowych, a 20 – z jednego okręgu, złożonego z całego obwodu.

Aktualny skład Dumy ustaliły wybory z 12 marca 2006. Najsilniejszą, 9-osobową reprezentację ma partia Jedna Rosja; drugą siłą polityczną jest Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, która wprowadziła 4 posłów.

W ramach Dumy działa 8 stałych komisji.

Władza wykonawcza

Władzę wykonawczą sprawuje gubernator z pomocą lokalnego rządu (Правительство Калининградской области), na którego czele stoi. Od 28 września 2005 urząd ten pełni Gieorgij Walentinowicz Boos.

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej

Okolice Kaliningradu to najbardziej zmilitaryzowany obszar Federacji Rosyjskiej, istnieje tu największe skupisko obiektów militarnych w Europie. Bazy wojskowe mieszczą się na terenie całego obwodu kaliningradzkiego. Obwód kaliningradzki stanowi zaplecze Floty Bałtyckiej, której dowódca pełni również funkcję zwierzchnika wszystkich jednostek wojskowych w obwodzie, dowodząc Kaliningradzkim Rejonem Obronnym.

Największe bazy

Tablice rejestracyjne

Tablica rejestracyjna zarejestrowana w obwodzie kaliningradzkim

Tablice pojazdów zarejestrowanych w obwodzie kaliningradzkim mają oznaczenie 39 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji i literami RUS.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Obwód Kaliningradzki Federacji Rosyjskiej w rosyjskich koncepcjach geopolitycznych
  2. ↑ Nieoficjalne dane szacują liczbę Polaków w obwodzie kaliningradzkim na ponad 10 tys. do 20 tys. Por. Konsulat Generalny RP w Kaliningradzie, Polska diaspora w obwodzie kaliningradzkim
  3. ↑ Adam Bańkowski: Polska za rozszerzeniem strefy ruchu bezwizowego z Kaliningradem (pol.). UniaEuropejska.org, 2010-12-22. [dostęp 2011-02-23].

Zobacz też

Linki zewnętrzne

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Obwód kaliningradzki