Restoracjonizm – w sensie ogólnym, wiara w konieczność powrotu do pierwotnego, biblijnego modelu Kościoła oraz do czystej wiary chrześcijańskiej z I wieku naszej ery. W bardziej szczegółowym sensie, termin ten obejmuje te chrześcijańskie wyznania, które postawiły sobie za cel przywrócenie apostolskiego modelu chrześcijaństwa (w wierze i organizacji kościelnej) oraz oczyszczenie go z późniejszych, katolickich (i ewentualnie protestanckich) naleciałości ze szczególnym naciskiem na usunięcie pogańskich wpływów i ludzkich nauk. Dotyczy to głównie wyznań chrześcijańskich, mających swój początek w "drugim wielkim przebudzeniu" na początku XIX wieku.

Należy zwrócić uwagę, że każde wyznanie wpisujące się w ten nurt posiada inną wizję tzw. apostolskiego modelu chrześcijaństwa. Stąd w obrębie tego nurtu istnieje silne zróżnicowanie doktrynalne, zaś różne ruchy restoracjonistyczne bardzo często są niezależne od siebie nawzajem.

Historia ruchów restoracjonistycznych

Ruchy średniowieczne

Do wczesnych przykładów ruchów, które pragnęły powrotu do apostolskiego chrześcijaństwa (przeciwstawiając się tym samym Kościołowi rzymskokatolickiemu) należą m.in.: waldensi, bracia apostolscy, lollardzi, husyci. Dodatkowo na łonie samego Kościoła katolickiego pojawiały się grupy sprzeciwiające się nadużyciom kleru i pragnące odnowy życia religijnego.

Reformacja

Jakkolwiek XVI-wieczna reformacja nie jest ruchem ściśle restoracjonistycznym, to jednak posiada wiele jego cech. Reformacja była zogniskowana w trzech miejscach Europy, z których wyłoniły się nowe wyznania: w Niemczech (luteranizm), Szwajcarii (kalwinizm) i Anglii (anglikanizm). Z kolei do bardziej radykalnych ruchów, mających swoje źródło w XVI-wiecznej reformacji, należy zaliczyć m.in. arian, unitarian, purytan, anabaptystów, z których wyłonili się baptyści, a także metodystów i kwakrów. Dodatkowo XVIII-wieczne "pierwsze wielkie przebudzenie" dało solidne podstawy pod przyszłe ożywienie restoracjonistyczne.

Wiek XIX (restoracjonizm właściwy)

Właściwy ruch restoracjonistyczny wyrósł na początku XIX wieku w Stanach Zjednoczonych (także w innych miejscach świata), na fali "drugiego wielkiego przebudzenia". Ruchy o tym charakterze powstawały z millenarystycznych odłamów protestantyzmu (głównie kalwinizmu i metodyzmu). O ile część ruchów restoracjonistycznych powstałych w tym okresie zachowała swoją przynależność do protestantyzmu, o tyle inne ruchy zupełnie odcięły się od jego tradycji. Wielu restoracjonistów przyjęło doktryny antytrynitarne, a także inne, niezgodne z głównym nurtem chrześcijaństwa (nieraz dość osobliwe).

Do XIX-wiecznych ruchów restoracjonistycznych zaliczyć należy m.in.:

• ruchy Stone'a i Campbella (wspólnie jako tzw. Restoration Movement), od których wywodzą się współczesne Kościoły Chrystusowe
• bracia plymuccy
• święci w dniach ostatnich – mormoni, Społeczność Chrystusa i różne inne odłamy
• adwentyści (ruch Millera), w tym adwentyści dnia siódmego
• chrystadelfianie
• ruch uświęceniowy, którego przedstawicielem jest Kościół Nazarejczyka
• Badacze Pisma Świętego, od których wywodzą się m.in. Świadkowie Jehowy

Elementy restoracjonistyczne w swoim nauczaniu posiadają również Żydzi mesjanistyczni.

Wiek XX

Do ruchów o charakterze restoracjonistycznym powstałych w XX wieku należy zaliczyć m.in.:

• ruch zielonoświątkowy (najliczniej reprezentowany przez Zbory Boże), z którym związany jest również międzywyznaniowy ruch charyzmatyczny i neocharyzmatyczny
• ruch kościołów lokalnych, w dużym stopniu o charakterze ewangelicznym i charyzmatycznym

Oba ruchy mieszczą się w ścisłej definicji protestantyzmu.

Poglądy

Przegląd wyznań

Pod względem doktrynalnym, ruch restoracjonistyczny jest bardzo zróżnicowany. Bardzo często pojawiają się wśród nich doktryny, nieobecne u innych chrześcijan i z tego powodu kontrowersyjne. Ponadto zróżnicowany jest stosunek różnych restoracjonistów do doktryn, które naucza protestantyzm (szczególnie ewangeliczny). Pod tym kątem, wyznania restoracjonistyczne można podzielić na kilka grup:

• Wyznania wpisujące się w główny nurt protestantyzmu. Doktrynalnie wyznają one tradycyjne doktryny, jak Trójca Święta, wcielenie i dwie natury Jezusa Chrystusa (Boska i ludzka) w jednej Osobie, pięć zasad protestantyzmu czy zastępczy charakter ofiary Chrystusa. W ich wierzeniach pojawiają się również pewne szczególne, charakterystyczne doktryny, które jednak mieszczą się w zakresie protestantyzmu. Do wyznań tych należą m.in. Kościoły Chrystusowe, adwentyści dnia siódmego i bracia plymuccy.
• Wyznania odrzucające wszelką tradycję katolicką oraz protestancką, uważając tą drugą za kontynuację odstępstwa. Zasadniczo ich wiara budowana jest na podstawie Biblii (choć często nie tylko), przy czym wyznania te jedynie sobie przypisują oczyszczenie chrześcijaństwa ze zbędnych elementów, przyjąwszy jednak wiele innych, kontrowersyjnych dla reszty chrześcijan wierzeń. Z powodu odrzucenia całej tradycji katolickiej i protestanckiej (m.in. wiary w Trójcę) często kwestionowana jest przynależność tych wyznań do chrześcijaństwa. Do wyznań tych należą przede wszystkim mormoni oraz Świadkowie Jehowy.

Charakterystyczne doktryny

Do cech wyróżniających wiele wyznań restoracjonistycznych zaliczyć można:

• odmienne rozumienie natury Bóstwa (antytrynitaryzm) – obecne m.in. u mormonów (często określane jako tryteizm), Świadków Jehowy i chrystadelfian, zaś dawniej także u adwentystów dnia siódmego,
• różne eschatologie, obejmujące tematy m.in. stanu umarłych, charakteru wstawiennictwa Jezusa Chrystusa, wydarzeń przy końcu świata czy Sądu Ostatecznego (np. ważna dla adwentystów doktryna o świątyni niebiańskiej i sądzie przedadwentowym); bardzo często dochodzi również do wyznaczania dat różnych wydarzeń eschatologicznych (szczególnie u Badaczy Pisma Świętego i Świadków Jehowy),
• przyjmowanie pozabiblijnych źródeł wiary – szczególnie u mormonów, gdzie miejsce obok Biblii zajmuje Księga Mormona, spisana przez Josepha Smitha; wyznania wywodzące się od Badaczy Pisma Świętego (oprócz Świadków Jehowy) wyznają piramidologię i na jej podstawie wyznaczają eschatologiczne daty; ponadto dość kontrowersyjna jest rola adwentystycznej prorokini Ellen White i jej pism,
• często dość ekskluzywny charakter społeczności wyznaniowych, objawiający się ograniczonym udziałem wyznawców w życiu społecznym i politycznym (dotyczy to w szczególności Świadków Jehowy i braci plymuckich),
• skupianie się na często prozaicznych elementach wiary, dla innych wyznań nie mających większego znaczenia – np. Kościoły Chrystusowe przywiązują dużą wagę do własnej nazwy, która według nich posiada boskie natchnienie,
• pewne kontrowersyjne zachowania obrzędowe oraz dotyczące ziemskiego życia wyznawców – np. mormoni praktykują małżeństwo na wieczność i chrzest za zmarłych (dawniej uznawali też poligamię), natomiast Świadkowie Jehowy uważają spożywanie krwi i transfuzje krwi za grzech.