Rozbiory Polski

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ziemie Polski po rozbiorach

Rozbiory Polski – okres w dziejach Polski w latach 1772–1795, kiedy Rzeczpospolita Obojga Narodów za sprawą Rosji, Prus i Austrii dokonała na ich rzecz cesji części swojego terytorium jako wynik przegranej wojny bądź pod groźbą uzycia siły.

Geneza

Alegoria zniewolonej Polski zakutej w kajdany przez trzech zaborców – cykl Polonia z roku 1863 Artura Grottgera.

Przyczyną rozbiorów była niezdolność kraju do reform mogących wzmocnić siłę militarną Polski. Mimo znacznego potencjału gospodarczego nie zdołano przeprowadzić koniecznych reform podatkowych (np. stałego opodatkowania szlachty i duchowieństwa) i politycznych (m.in. zniesienie liberum veto). Przeciw reformom była zarówno większość szlachty, magnaterii jak i duchowieństwa. Podejmowane próby reform w myśl oświeceniowych idei upadły. Szczególną rolę odegrała zdrada części magnatów, wyższego duchowienstwa i szlachty w ramach tzw. konfederacji targowickiej. U zewnętrznych źródeł rozbiorów leży współdziałanie Rosji i Prus na sejmie konwokacyjnym w 1764. 11 kwietnia mocarstwa te podpisały tajny aneks do traktatu sojuszniczego, w którym zobowiązały się do wspólnego wystąpienia zbrojnego przeciwko Rzeczypospolitej, gdy strony uznają, że zagrożone są ich interesy w tym kraju.

W wyniku presji prymasa interrexa Władysława Aleksandra Łubieńskiego Rzeczpospolita uznała oficjalnie na sejmie konwokacyjnym tytuły carycy Wszech Rosji Katarzyny II (nieuznawany od 1721) i tytuł króla Prus Fryderyka II (nieuznawany od 1701). Stanowiło to realne zagrożenie dla integralności terytorialnej państwa polskiego. Rosja w czasie rozbiorów podnosiła z tego tytułu roszczenia terytorialne wobec ziem ruskich Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prusy natomiast wykorzystały fakt, że Prusy Królewskie stanowiły niegdyś integralną całość z Prusami Wschodnimi, choć Fryderyk II przyznawał w swoich pismach, że nie posiada żadnych prawnych podstaw do pretensji względem polskich prowincji.

Jednocześnie austriaccy Habsburgowie jako królowie Węgier od XVI w. rościli prawa do Rusi Halicko-Włodzimierskiej (po łacinie: Galicji i Lodomerii).

Następstwa

Obwieszczenie o II zaborze pruskim, 1793
Jan Matejko, Rejtan – Upadek Polski, 1866
Włodzimierz Tetmajer – alegoria Polski umarłej, 1909, katedra w Kaliszu

Główne fazy rozbiorów to:

W wyniku trzech rozbiorów poszczególne państwa zagarnęły:

  • Rosja – 463 200 km² obszaru i ponad 5,4 mln mieszkańców;
  • Prusy – 141 400 km² obszaru ok. 2,6 mln mieszkańców;
  • Austria – 128 900 km² obszaru ok. 4,2 mln mieszkańców[1].

W 1807 Polska uzyskała namiastkę niepodległości w formie utworzonego Księstwa Warszawskiego, w 1815 przekształcono je w niesuwerenne Królestwo Polskie, formalnie związane unią personalną z Rosją. Rosja zajęła tym samym 82% terytorium Rzeczypospolitej w granicach z 1772, Austria 11%, Prusy 7%[2].

W 1916 Austro-Węgry i Niemcy utworzyły zależne od nich regencyjne Królestwo Polskie. 29 sierpnia 1918 Rada Komisarzy Ludowych specjalnym dekretem anulowała traktaty rozbiorowe, 7 października Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski i 11 listopada przekazała naczelne dowództwo wojska Józefowi Piłsudskiemu. Po 1918 r. na większości polskich terenów przedrozbiorowych powstały nowe państwa: odrodzona II Rzeczpospolita Polska, a dodatkowo Litwa, Białoruś, Ukraina oraz Wolne Miasto Gdańsk, skrawki terytorium ziem znalazły się w granicach Łotwy, Czechosłowacji i Rumunii, a część ziem pozostała w granicach Niemiec oraz Rosji Radzieckiej (później – ZSRR).

Uznanie rozbiorów przez państwa trzecie

Imperium osmańskie jako jedyne państwo trzecie nie uznało likwidacji Rzeczypospolitej na skutek rozbiorów[3]. Legenda mówi, że Turcy chcąc szczególnie podkreślić fakt nieuznania rozbiorów Polski, przy każdej prezentacji ambasadorów i dyplomatów na dworze sułtana powtarzali: „Poseł Lechistanu jeszcze nie przybył[4]”.

Granice między zaborcami

W Toruniu i okolicy do dziś zachowały się fragmenty kordonu – wału granicznego carsko-pruskiego, usypanego w postaci 3-4 metrowego obniżenia ziemi oraz dwóch wałów ziemnych po bokach. Można je oglądać m.in. wzdłuż drogi ze Służewa do Chorągiewki i Gniewkowa, biegnącej przez poligon (rzadko okresowo zamykanej) czy w Grabowcu i drodze do Brzozówki.

Jako Trójkąt Trzech Cesarzy określano miejsce, gdzie od 1846 r. do I wojny światowej (1915) zbiegały się granice trzech europejskich mocarstw, które dokonały rozbioru Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Współczesna publicystyka historyczna a rozbiory Polski

Pojęcie rozbiór państwa (określenia zabór lub zabory używa się wymiennie) oznacza rozdzielenie terytorium suwerennego państwa pomiędzy inne na drodze wyłącznie dyplomatycznej. Zazwyczaj rozdzielenie takie odbywa się wbrew woli mieszkańców terytorium podlegającego rozbiorom, ale mimo to nie dochodzi przy tym do działań wojennych regularnej armii państwa podlegającego rozbiorowi.

Oprócz rozbiorów Polski w XVIII wieku do kategorii takich samych wydarzeń można by zaliczyć:

Wszystkie wymienione wydarzenia spełniały kryteria rozbiorów; odbyły się na podstawie decyzji politycznych przy dyplomatycznym stole oraz bez zbrojnego oporu i dotyczyły suwerennych państw.

Wśród niektórych polskich naukowców, polityków i publicystów zajmujących się nowożytną i najnowszą historią Polski używa się pojęć „IV rozbiór Polski” i „V rozbiór Polski”. Rozumie się przez nie polityczne i terytorialne skutki kongresu wiedeńskiego w 1814–1815 (likwidację i podział Księstwa Warszawskiego), bądź podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow w 1939 (podział Polski między Niemcy i ZSRR) lub rezultat konferencji w Teheranie z 1943 (niektórzy nazywają ją VI rozbiorem[5]), a niekiedy nawet porozumień Okrągłego Stołu z 1989. Należy podkreślić, że są to określenia nieścisłe, raczej przenośnie, ponieważ terytoria rozdysponowane na kongresie wiedeńskim należały do niesuwerennego Księstwa, pakt Ribbentrop-Mołotow był jedynie porozumieniem, określającym sposób zbrojnej likwidacji Polski i strefy wpływów we wschodniej Europie, a w 1989 w ogóle nie doszło do żadnych zmian terytorialnych w Polsce. Z formalnego punktu widzenia określenia te, choć popularne, są więc błędne, a stosowanie miana „rozbioru” wobec Okrągłego Stołu jest tylko retoryką publicystyczną.

Czasami mianem I rozbioru Polski określa się próbę podziału Rzeczypospolitej Obojga Narodów, którą chciała dokonać Szwecja, Radziwiłłowie, Kozacy, Siedmiogród w ramach traktatu z Radnot z roku 1656. Dałoby to szóstą lub – jeżeli dodać propozycję rozbioru Władysława Opolczyka z roku 1392 – siódmą numerację rozbiorów państwowości polskiejpotrzebne źródło.

Zobacz też

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Rozbiory Polski
Zobacz hasło zabór w Wikisłowniku

Przypisy

  1. ↑ Atlas historyczny Polski, Bogusław Gediga objaśnienia 1996, s. 18.
  2. ↑ „Po przyłączeniu do obwodu białostockiego w 1807 roku do cesarstwa i utworzeniu osiem lat później Królestwa Polskiego wnuk Katarzyny zjednoczył pod swoim berłem około 82% przedrozbiorowego terytorium Rzeczypospolitej (dla porównania – Austria 11%, Prusy 7%).” [w:] Basil Kerski, Andrzej Stanisław Kowalczyk: Realiści z wyobraźnią. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 2007, s. 318, ISBN 978-83-227-2620-4.
  3. ↑ „Podkreślano przy tym, że Turcja pozostała jedynym państwem na świecie, które nie uznało rozbiorów Polski pod koniec XVIII stulecia. Ambasador turecki był jednym z pierwszych dyplomatów zagranicznych akredytowanych przy rządzie RP” Eugeniusz Cezary Król: Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech. 2006; „Turcja, która nigdy formalnie nie uznała rozbiorów I Rzeczpospolitej. [w:] Duchowe piętno społeczeństw: złożoność i przeobrażenia polskiej 2008. s. 213; „Turcja natomiast musiała być bliską każdemu Polakowi jako jedyne mocarstwo, które nigdy nie uznało prawnie rozbiorów Polski” Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski, 1864–1945. 1986; „To jakby na większą hańbę papiestwa tak się złożyło, że jedynym państwem, które nigdy nie uznało rozbiorów Polski, była „pogańska” Turcja. Turcja, której nikt nie zadał tak ciężkich ciosów, jak my” Tadeusz Gotówka: Stosunki polsko-watykańskie w Tysiącleciu. 1966.
  4. ↑ „Poseł Lechistanu jeszcze nie przybył Tak, według rozpowszechnionej w Polsce legendy, brzmiała formuła, którą przez cały okres rozbiorów powtarzano przy każdej prezentacji ambasadorów i dyplomatów na dworze sułtana Turcji.” Maciej Wilamowski, Konrad Wnęk, Lidia A. Zyblikiewicz: Leksykon polskich powiedzeń historycznych. 1998.
  5. ↑ Rozbiory Polski. Towarzystwo Krzewienia Kultury Polskiej FORUM T.z.

Bibliografia

  • J. Bracisiewicz: Stanisław August Poniatowski na pierwszym sejmie rozbiorowym. Warszawa 1984
  • T. Cegielski, Ł. Kądziela: Rozbiory Polski 1772–1793–1795. Warszawa 1990
  • G. Eversley: The partitions of Poland. London 1915
  • H. Kaplan: The First Partition of Poland. New York 1962
  • J. Kraszewski: Polska w czasie trzech rozbiorów 1772–1779. Studia do historii ducha i obyczaju. Warszawa 1902–1903
  • Howard Lord: Drugi rozbiór Polski. 1973
  • R. Rybarski: Skarbowość Polski w dobie rozbiorów. Kraków 1937
  • M. Serejski: Europa a rozbiory Polski. 1970
  • Tomasz Paluszyński: Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach. Nowe określenie obszarów rozbiorowych Polski w kontekście analizy przynależności i tożsamości państwowej Księstw Inflanckiego i Kurlandzkiego, prawnopaństwowego stosunku Polski i Litwy oraz podmiotowości Rzeczypospolitej. Poznań 2006
  • Kazimierz Marian Morawski: Źródło rozbioru Polski. Warszawa 2009

Linki zewnętrzne

Prusy Austria Austria, Prusy i Rosja