Sandomierz

Skocz do: nawigacji, szukaj
Dewiza: Sandomierz – Królewskie Miasto Państwo  Polska Województwo świętokrzyskie Powiat sandomierski Gmina gmina miejska Prawa miejskie przed 1227 Burmistrz Jerzy Borowski Powierzchnia 28,69[1] km² Wysokość ok. 200 m n.p.m. Ludność (2010)
• liczba
• gęstość
24 621[2]
858[1] os./km² Strefa numeracyjna
(+48) 15 Kod pocztowy 27-600 Tablice rejestracyjne TSA
Położenie na mapie Polski

Sandomierz
50°41′N 21°45′E / 50.683, 21.75Na mapach: 50°41′N 21°45′E / 50.683, 21.75 TERC
(TERYT) 2609011 SIMC 0980926
Urząd miejski
pl. Poniatowskiego 3
27-600 Sandomierz Multimedia w Wikimedia Commons Hasło Sandomierz w Wikisłowniku Strona internetowa

Sandomierz Sandomierz ?/i – miasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem "małym Rzymem"), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem. Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia nazwy miasta, według jednej z nich nazwa związana jest z położeniem miasta - w okolicach Sandomierza, rzeka San domierza (dochodzi) do Wisły.potrzebne źródło Najbardziej prawdopodobna teoria głosi jednak, że nazwa miasta pochodzi od staropolskiego imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir)[3].

Przez miasto przebiegają turystyczne szlaki: cysterski, św. Jakuba, Via Jagiellonica, Architektury Drewnianej.

Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej. Następnie województwa sandomierskiego.

Historia

Sandomierz na sztychu z dzieła Georga Brauna i Franza Hogenberga z 1617

Ślady pierwszej obecności człowieka na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych, pochodzą z neolitu. Osada – w X w. na terenie wzgórza zamkowego, od XI wieku gród, siedziba książęca oraz miasto wojewódzkie. Obok zbudowanego później Domu Długosza powstał w sąsiedztwie drugi gród, który dał początek miastu. Dzięki położeniu nad Wisłą, w miejscu przeprawy szlaku handlowego z Europy Zachodniej na Ruś, Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu.

W okresie rozbicia dzielnicowego był stolicą Księstwa Sandomierskiego a przez około 700 lat również miastem wojewódzkim (pierwszy wojewoda *Pakosław[4] 1182 – 1203 ostatni wojewoda *Rafał Amor Tarnowski). Pierwszym władcą (w okresie od 1146 do 1166) był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim dotycząca Sandomierza miała miejsce przed rokiem 1243[5]. Miasto zostało zdobyte przez Tatarów w 1259 za czasów Piotra z Krępy, o czym wspominają Pieśni Sandomierzanina. Za namową Wasylka Romanowicza w 1260 miasto poddało się Tatarom Burundaja. Po zniszczeniach w czasie najazdów tatarskich, ponowna lokacja w 1286 r. nadana przez Leszka Czarnego. Ponownie handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku (Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem). XV – XVII wiek to okres częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu, czas zjazdów szlacheckich. Bywał tu m.in. król Zygmunt II August zapraszany przez starostę sandomierskiego i hetmana wielkiego koronnego Jana Amora Tarnowskiego[6].

W 1570 r. miał miejsce zjazd reprezentantów działających w Polsce nurtów reformacji, w wyniku którego doszło do podpisania tzw. zgody sandomierskiej – porozumienia w obronie przed kontrreformacją. Okres wojen szwedzkich to ponowny upadek miasta spowodowany zniszczeniami.

Sandomierz

Ratusz w Sandomierzu
 

W 1613 r. otwarto Kolegium Jezuickie w Sandomierzu. W 1623 r. Jakub Bobola (zm. 1636)- podczaszy sandomierski, prawdopodobnie stryjeczny brat św. Andrzeja Boboli, założył przy kolegium konwikt dla 12 młodych, należących do zubożałych rodzin, szlachciców i zapisał na ten cel 15500 złp. na dobrach swych Wilczyce. W 1635 r. przeznaczył na pomieszczenie konwiktorów swą kamienicę, stojącą do dziś dnia w Rynku miasta Sandomierza. Ta „Fundatio Boboliana” z 27 lipca 1623 r. przetrwała aż do kasaty zakonu Jezuitów.

W 1639 r. w mieście miał miejsce proces Krystyny Matysównej, rzekomej czarownicy posadzonej o kradzież hostii. W czasie tortur niewinną kobietę doprowadzono prawdopodobnie do obłędu, bowiem złożyła absurdalne zeznania, twierdząc że oprócz niej hostię kradła również gospodyni z plebani przy kościele św. Pawła, karmiąc nią bydło i piekąc z niej placki.

W latach 1698 i 1710 ksiądz Stefan Żuchowski (1666-1716) oskarżył Żydów o morderstwa dzieci "na macę". Torturom poddano ok. 10 osób, które potem stracono. W katedrze znajduje się obraz ufundowany przez księdza, oglądany przez żydowskie wycieczki jako klasyka antysemityzmu.

W 1865 r. po zdaniu egzaminu kwalifikacyjnego, Karolina Kraczkiewicz została pierwszą świecką nauczycielką w Sandomierzu.

W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym między Królestwem Polskim a Galicją i stracił swoje znaczenie administracyjne, a także gospodarcze. Dodatkowo został dość poważnie zniszczony przez pierwszą wojnę światową. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę miasto wyrwało się ze stagnacji i zaczęło się prężnie rozwijać. Według planów Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1935 miało wkrótce stać się stolicą Centralnego Okręgu Przemysłowego z ponad 100 tys. mieszkańców. W 1939 r. miał stać się stolicą nowego województwa. Plany te zniweczyła II wojna światowa.

Wojska radzieckie wkroczyły do Sandomierza 18 sierpnia 1944. Miastu oszczędzono zniszczeń wojennych. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego. Obecnie jest średniej wielkości miastem powiatowym w województwie świętokrzyskim i ważnym ośrodkiem turystycznym.

Pierwsze klasztory

Lokacje pierwszych klasztorów na ziemi sandomierskiej:

Środowisko naturalne

Klimat

Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002[8] Sandomierz ma obszar 28,32 km², w tym:

  • użytki rolne: 64%
  • użytki leśne: 0%

Miasto stanowi 4,35% powierzchni powiatu.

Józef Szermentowski – "Widok Sandomierza od strony Wisły"
Olej 1855 r.

Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Sandomierza wg danych z 31 grudnia 2007:[9]

Budżet


Rysunek 1.1 Dochody ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[9]

Rysunek 1.2 Wydatki ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[9]

Według danych z roku 2010[8] średni dochód na mieszkańca wynosił 7 149,10 zł (tj. — stan na 31 XII; przy 7 107,40 zł w zestawieniu na 30 VI); jednocześnie średnie wydatki na mieszkańca kształtowały się na poziomie 7 698,77 zł (tj. — stan na 31 XII; przy 7 653,87 zł w zestawieniu na 30 VI).

Edukacja

Gospodarka

  • Pilkington Automotive Poland - produkcja szyb samochodowych
  • Pilkington Polska - produkcja szkła płaskiego metodą "float"
  • SCHOLLGLAS Polska Sp.z o.o. - produkcja szyb do sprzętu AGD
  • NIJMAN / ZEETANK International Transport Sp. z o.o.
  • Zakład Inżynierii Kolejowej Leśkiewicz, Kosmala Spółka Jawna - transport i spedycja drogą kolejową
  • P.W."KAMET" - dawna stocznia
  • Spółdzielnia Inwalidów „Postęp” - siłowniki powietrzne tłokowe i membranowe oraz odmrażacze

Wspólnoty wyznaniowe

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Katolicyzm

Protestantyzm

Infrastruktura

Transport

Sandomierz leży na przecięciu dróg krajowych nr 79 (Warszawa – Sandomierz – Kraków – Bytom) oraz 77 (Lipnik – Przemyśl). Na odcinku od ul. Ożarowskiej do mostu na Wiśle mają one wspólny przebieg obwodnicą miasta. W Sandomierzu mają także początek dwie drogi wojewódzkie: 723 (do Tarnobrzega) oraz 777 do (Maruszowa).

Sandomierz jest węzłową stacją kolejową. Schodzą się tu tory do Skarżyska-Kamiennej, Stalowej Woli-Rozwadowa i Tarnobrzegu. Dawniej była to ważna stacja z dużą liczbą pociągów osobowych kursujących do tych trzech miast, a także do Przeworska. Obecnie odbywa się ruch towarowy i osobowy w postaci pociągu TLK relacji Skarżysko-Kamienna - Przemyśl Główny, którego wagony w Skarżysku są oddzielane od pociągu do Warszawy. Czasami pojawiają się specjalne pociągi turystyczne. Dworzec kolejowy w Sandomierzu znajduje się w prawobrzeżnej części miasta, w pobliżu skrzyżowania dróg na Stalową Wolę (77) i na Tarnobrzeg (723).

Architektura

 Osobny artykuł: Zabytki Sandomierza.

Sandomierz posiada znaczną liczbę zabytków, a Stare Miasto tworzy zabytkowy zespół urbanistyczno-architektoniczny i krajobrazowy.

Stare Miasto w Sandomierzu – panorama

Turystyka

Sandomierz

Początek Małopolskiej Drogi św. Jakuba, kościół św. Jakuba
 

Sandomierz jest punktem początkowym żółtego szlaku rowerowego prowadzącego do Opatowa oraz zielonego szlaku rowerowego prowadzącego do Ujazdu. Przez miasto przechodzi czerwony szlak turystyczny z Gołoszyc do Piotrowic.

W Sandomierzu swój początek ma Małopolska Droga św. Jakuba[10] prowadząca do Krakowa, a przy połączeniu z innymi trasami prowadzi zwartym szlakiem do Santiago de Compostela. W przyszłości Sandomierz będzie też ostatnim przystankiem Lubelskiej Drogi św. Jakuba[11]. W Sandomierzu ma też początek i koniec tarnobrzesko-niżański Szklak Architektury Drewnianej. Przez Sandomierz przebiega także szlak cysterski.

Serial Ojciec Mateusz i liczne akcje promocyjne spowodowały nagły wzrost zainteresowania miastem[12].

W sandomierskim parku Piszczele znajduje się wyciąg narciarski o długości 60 metrów.

Sport

Pierwszym klubem sportowym w Sandomierzu była Wisła Sandomierz, która powstała w 1925 roku. Na przestrzeni lat prowadziła wiele sekcji, m.in. lekkoatletyki, siatkówki i koszykówki[13]. Obecnie działa jedynie drużyna piłki nożnej. Wychowankiem SPR Wisła Sandomierz – zespołu piłki ręcznej – jest Karol Bielecki, reprezentant Polski. W mieście istnieją także m.in. Klub Tenisa Stołowego "Sandomierz", Sandomierski Klub Karate "Kyokushin" oraz Stowarzyszenie Sportów Siłowych[14].

W 2009 roku w mieście otworzony został Miejski Stadion Sportowy, w którego skład wchodzą: boisko wielofunkcyjne, kompleks lekkoatletyczny i korty tenisowe. 11 października 2009 roku odbył się na nim mecz reprezentacji piłkarskich U-23 pomiędzy Polską a Portugalią, zakończony bezbramkowym remisem[15]. W Sandomierzu znajdują się także: basen kryty i basen letni oraz hala widowiskowo-sportowa[16].

Artur Żmijewski w Sandomierzu

Film

Na starym mieście w Sandomierzu jest kręcony znany polski serial kryminalny Ojciec Mateusz. Film ten jest odpowiednikiem włoskiej serii Don Mateo. Ekipa telewizyjna zwykle latem lub zimą przyjeżdża do Sandomierza kręcić serial. Wiele odcinków odbywa się poza Sandomierzem w województwie świętokrzyskim. W tym serialu wiele razy pojawia się słowo "Sandomierz", co daje dodatkową reklamę miastu. Główną rolę księdza Mateusza Żmigrodzkiego gra Artur Żmijewski[17].

Literatura

W Sandomierzu rozgrywa się akcja powieści kryminalnej Ziarno Prawdy, wydanej w 2012 roku drugiej części cyklu o prokuratorze Teodorze Szackim, której autorem jest Zygmunt Miłoszewski. Wydarzenia przedstawione w Ziarnie Prawdy mają miejsce wczesną wiosną 2009 roku. Będący tłem powieści Sandomierz i jego zabytki został opisany przez autora z dużą dbałością dla realistycznych szczegółów. Zdzisław Pietrasik w tygodniku Polityka (tygodnik) pisał: „Ziarno prawdy to kawałek porządnej literatury kryminalnej, z dobrze zarysowaną intrygą i świetnie portretowanymi postaciami. Ale jest jeszcze jeden plus – mianowicie wnikliwy opis pięknego, pełnego mrocznych tajemnic miasta. Jeżeli wybiorę się kiedyś do Sandomierza, to z książką Miłoszewskiego zamiast przewodnika.[18]. Za tę powieść Zygmunt Miłoszewski został nominowany do nagrody Paszport Polityki 2011[19].

Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie[20]

Sandomierzanie

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Sandomierzem.
Ludzie związani z Sandomierzem

Sadok i 48 Dominikańskich Męczenników
 

Zobacz też

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Sandomierz
Portal:
Małopolska

Bibliografia

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008 r. (GUS), [1]
  2. ↑ Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym 2010
  3. ↑ S. Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, ISBN 83-04-01090-9
  4. ↑ Daty są datami życia tych osób
  5. ↑ Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum 1986, ISBN 83-04-01701-6, s. 84-88
  6. ↑ Feliks Kiryk: Sandomierz złotego wieku. "Mówią Wieki", 6/2009. [dostęp 11 września 2009].
  7. ↑ Weatherbase: Historical Weather for Sandomierz, Poland (ang.). [dostęp 14.12.2008].
  8. ↑ 8,0 8,1 Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  10. ↑ Małopolska Droga św. Jakuba
  11. ↑ Aktualna mapa Dróg św. Jakuba w Polsce « Małopolska Droga św. Jakuba
  12. ↑ ?Ojciec Mateusz? ściąga tłumy do Sandomierza
  13. ↑ Szymon Piasta: 80 lat Świętokrzyskiego Związku Piłki Nożnej. Kielce: Oficyna Poligraficzna APLA Spółka Jawna, 2008, s. 296-297. ISBN 978-83-85953-44-9. 
  14. ↑ Kluby i stowarzyszenia (pol.). sandomierz.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  15. ↑ U-23: Polska 0-0 Portugalia (pol.). 90minut.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  16. ↑ Obiekty sportowe (pol.). sandomierz.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  17. ↑ Ojciec Mateusz (pol.). echodnia.eu.
  18. ↑ Z.Pietrasik o Sandomierzu w Ziarnie Prawdy (pol.). polityka.pl.
  19. ↑ Ziarno Prawdy (pol.). echodnia.eu.
  20. ↑ www.sandomierz.pl. [dostęp 2011-09-18].

Linki zewnętrzne