Sonda (program telewizyjny)

Skocz do: nawigacji, szukaj

Sonda – popularnonaukowy program telewizyjny nadawany przez Telewizję Polską w latach 1977–1989.

Prowadzony był przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka, a współtworzony przez Marka Siudyma oraz przez kilka lat również przez Tomasza Pycia. Emisja nowych odcinków została zakończona we wrześniu 1989 roku z powodu śmierci obu prowadzących, którzy zginęli w wypadku samochodowym pod Raciborzem.

Według dostępnych (m.in. dzięki Tomaszowi Pyciowi) zapisów, na antenie ukazało się prawie pięćset programów premierowych. Łącznie z powtórzeniami i programami zrealizowanymi po wrześniu 1989 r., ukazało się ponad 560 programów.

Brak taśmy w ówczesnej telewizji spowodował wykasowanie wielu odcinków programu − szczególnie tych najstarszych. Zapisy zostały utracone bezpowrotnie.

Formuła programu

Pierwsze wydania Sondy realizowane były w formule typowego magazynu w studiu, z udziałem gości i felietonami filmowymi.

Wkrótce jednak wykrystalizowała się docelowa formuła programu:

  • Każdy odcinek poświęcony był jednemu zagadnieniu z dziedziny nauki lub techniki.
  • Dwaj prowadzący program dyskutowali zagadnienie reprezentując przeciwstawny pogląd sceptyka i entuzjasty, unikając sugerowania widzowi ostatecznego rozstrzygnięcia.
  • Dyskusja odbywała się najczęściej w studiu, połączona była z wykonywaniem doświadczeń oraz prezentacją pomocy poglądowych. W niektórych przypadkach program odbywał się poza studiem, np. w zakładach przemysłowych.
  • Dyskusja zawierała element komizmu i inscenizacji - prowadzący często występowali przebrani w kostiumy, ważną rolę grała scenografia.
  • Doświadczenia i prezentacje wykonywane były najczęściej za pomocą prostych i pomysłowych, często jakby "domowych" środków. Jedną z przyczyn wymuszających tę formułę były skromne środki finansowe jakimi, w porównaniu z dzisiejszą telewizją, dysponowali twórcy programu.
  • Dyskusja była przeplatana i podsumowywana felietonami filmowymi, pokazującymi szersze tło zagadnienia oraz przykłady jego zastosowań.
  • W dyskusji unikano sięgania do zawiłych teorii, których nie można zobrazować. Stanowiło to ogromną siłę edukacyjną programu. Oglądać go mógł każdy, dziecko, dorosły czy osoba w podeszłym wieku. Polonista, matematyk, fizyk, mechanik, każdy kto tylko wykazywał zainteresowanie nauką i techniką. Z tego powodu program kształcił dzisiejszych techników i nauczycieli.

Historia programu

Program Sonda zastąpił na antenie Telewizji Polskiej popularną podówczas audycję Eureka. Autorką pierwszego pomysłu programu była Zofia Żukowska. Jego redakcję i prowadzenie rozpoczął Andrzej Kurek, wspomagany przez ówczesnego redaktora naczelnego Jacka Kunickiego, Zofię Żukowską i Wandę Konarzewską.

Pierwszy odcinek został nadany 8 września 1977 roku. Źródła podają, że prowadził go Andrzej Kurek wraz z Wandą Konarzewską[1]. W archiwum nie zachowała się kopia tego wydania. Dwa tygodnie później razem z Kurkiem zaczął występować Zdzisław Kamiński oraz Marek Siudym.

Z czasem zespół redakcyjny poszerzył się. W rozkwicie zespół tworzyło 6 dziennikarzy, kierownik produkcji i scenograf. Materiały filmowe wykorzystywane w programie redaktorzy zdobywali za darmo, głównie poprzez ambasady i ośrodki kultury (filmoteki), przedstawicielstwa handlowe, zarówno krajów socjalistycznych jak i krajów zachodnich; także poprzez kontakty osobiste. Po raz pierwszy telewizja zakupiła dla Sondy materiał dopiero w roku 1986, dopiero po zrealizowaniu kilkuset programów. Dlatego też obecnie powtórna emisja programu jest uzależniona od ustalenia praw do materiałów ilustracyjnych (choć niektórzy sugerują, że jest to tylko jedna z wymówek TVP aby nie prowadzić reemisji).

29 września 1989 roku Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, a także prowadzący samochód marki Peugeot Andrzej Gieysztor zginęli w wypadku samochodowym w Raciborzu-Brzeziu[2], gdzie - w Raciborskiej Fabryce Kotłów "Rafako" - mieli zbierać materiały do kolejnego programu "O współczesnej technice masowych wierceń otworów dla potrzeb przemysłu energetycznego i inżynierii chemicznej"[3]

Przyczyną wypadku było czołowe zderzenie z ciężarówką, najprawdopodobniej w wyniku nadmiernej prędkości (śledztwo wykluczyło wersję mówiącą o poślizgu na plamie oleju). Kurek i Kamiński pochowani zostali na cmentarzu w Pyrach pod Warszawą[2][4].

Wszystkie scenariusze, opracowane przez członków zespołu i wykorzystane do realizacji programów zostały przekazane do archiwum TVP. W tymże archiwum znajdują się taśmy z zachowanymi odcinkami Sondy (patrz tabela poniżej). W 1992 roku część odcinków Sondy zostało wydanych na 34 kasetach VHS przez firmę BRAWO.

Logo i czołówka programu

Logo Sondy stworzył Andrzej Kurek. Wykorzystał on symbol yin i yang . Najbardziej jednak kojarzonym z Sondą symbolem stała się czołówka programu.

Na wizyjną czołówkę składały się następujące materiały filmowe :

Czołówka została zmontowana na taśmie filmowej 16 mm z wykopiowań z kilku materiałów filmowych i z plansz zamówionych w Studiu Eksperymentalnym TV. Materiały filmowe pozyskano z bibliotek filmowych przy ambasadach (USA, Anglii, Francji, ZSRR) i ośrodków kultury różnych państw. Główną pracę przy montażu wykonał Andrzej Kurek z pomocą kwalifikowanej montażystki Bożeny Szostkowskiej. W późniejszym okresie plansze do programu wykonywane były na prywatnym komputerze ZX Spectrum 48KB przez Andrzeja Kurka.

Czołówka dźwiękowa: Czas trwania 46 sek. Autor nieznany (prawdopodobnie wykorzystano ścieżkę dźwiękową z dostępnego w redakcji filmu lub utwór z biblioteki utworów tzw. "library music"). Na obwolucie taśmy Teresa Bancer zapisała (nie mające nic wspólnego z czołówką) następujące utwory:

Spis odcinków

Z uwagi na dużą liczbę odcinków spis został zamieszczony w osobnym artykule.

 Osobny artykuł: Sonda (spis odcinków).


Emisja programu w telewizji po roku 1989

Od czasu tragicznej śmierci prowadzących Sonda właściwie przestała być emitowana. W 1990 roku wyemitowano jeszcze trzy odcinki premierowe wcześniej nie emitowane i jedną powtórkę. Były to odcinki: "Sen na jawie", "Hikari znaczy błyskawica" (powtórka), "Nasze kochane zwierzęta" i "Rezerwat". Wszystkie następne emisje były już tylko powtórkami wcześniejszych odcinków.

25 października 1992 roku wyemitowany został program wspomnieniowy o Andrzeju Kurku i Zdzisławie Kamińskim pt. "Dwaj ludzie z Sondą".

26 października 2002 roku na antenie TVP 2 wyemitowano odcinek "Do utraty uchu".

W 2009 roku na antenie TVP Historia fragmenty Sondy wyemitowano w programie "Bez komentarza" oraz w programie "Czas przeszły dokonany". W programie "Bez komentarza" 27 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty następujących odcinków: "Węzeł", "Towarzystwo płaskiej Ziemi" i "Pełnym wiatrem". Natomiast w programie "Czas przeszły dokonany" 29 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty odcinków: "Tajemnice snu", "IKAR 2000" i "Na krańcach widma". 12 grudnia 2009 roku na antenie TVN Style w programie "66 niezapomnianych programów tv" Sonda zajęła 11 miejsce w rankingu. W programie wykorzystano krótkie fragmenty następujących odcinków Sondy: "Plaster rzeczywistości", "Salmed '82 - Płuco", "Zoo", "Okrągła tajemnica", "Głęboki oddech", "Olej", "Siła", "Silentum universi", "Kolor", "Ubranko na miarę" i "Promień nadziei".

27 marca 2010 roku na antenie TVP Info w programie "Tv nostalgia" wyemitowano fragmenty następujących odcinków Sondy: "Skóra", "Salmed '82 - Płuco", "Łata", "Siła", "Okrągła tajemnica", "Z nędzy do pieniędzy", "Test" cz. 1, "Promień nadziei", "X", "Cierpienia wynalazcy", "Ogień", "Zagadka mężczyzn", "Ubranko na miarę", "Głęboki oddech", "Gry wojenne" i "Opowieści warsztatowe". W 2010 roku (29 i 30 września) swoje powtórki miał program "Bez komentarza" z 2009 roku.

Od 2 września 2011, od poniedziałku do piątku o 18:30, TVP Historia rozpoczęła regularną reemisję "Sondy" .[5]. Od 2 stycznia 2012 odcinki "Sondy" nadawane są codziennie o 18:30 (powtórka następnego dnia o 8:30)[6]. Pierwszym wyemitowanym odcinkiem był "Kodeks Kosmosu" (2 września 2011). Z uwagi na dużą liczbę wyemitowanych odcinków ich spis został zamieszczony w osobnym artykule.

 Osobny artykuł: Sonda (spis odcinków).

17 września 2011 roku na antenie TVP Kultura w programie "Po trochu wyciągane z lochu czyli Archiwizja" wyemitowano odcinek "Nowe paliwa".

Zespół tworzący program

Przypisy

  1. ↑ Na podstawie http://www.tk.pl/sonda/zespol/zespol.htm - (oficjalna strona SONDY)
  2. ↑ 2,0 2,1 Śmierć twórców Sondy. „Elektroda Raciborska”, 15 października 1989 r.. 
  3. ↑ Oficjalna strona programu SONDA
  4. ↑ Śmierć twórców Sondy. naszraciborz.pl, 2008-09-30. [dostęp 2011-09-02].
  5. ↑ "Sonda" w TVP Historia. mediaboss.pl, 2011-09-01. [dostęp 2011-09-02].
  6. ↑ Program dla prasy. 2012-01-01. [dostęp 2012-01-01].

Linki zewnętrzne