Spółgłoska szczelinowa zadziąsłowa bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [ʃ]

Artykulacja

W czasie artykulacji podstawowego wariantu ʃ:

• modulowany jest prąd powietrza wydychanego z płuc, czyli jest to spółgłoska płucna egresywna
• tylna część podniebienia miękkiego zamyka dostęp do jamy nosowej, powietrze uchodzi przez jamę ustną (spółgłoska ustna)
• prąd powietrza w jamie ustnej przepływa ponad całym językiem lub przynajmniej uchodzi wzdłuż środkowej linii języka (spółgłoska środkowa)
• koniuszek języka i jego brzeżek kontaktuje się tuż za górnymi dziąsłami, tworząc szczelinę
• więzadła głosowe nie drgają - jest to spółgłoska bezdźwięczna

Warianty

• wzniesienie środkowej części grzbietu języka w stronę podniebienia twardego, mówimy wtedy o spółgłosce zmiękczonej (spalatalizowanej): [ʃʲ]
• wzniesienie tylnej części grzbietu języka w kierunku podniebienia tylnego, mówimy spółgłosce welaryzowanej: [ʃˠ]
• napięcie mięśni gardła - mówimy o spółgłosce faryngalizowanej [ʃˁ]
• zaokrąglenie warg, mówimy wtedy o spółgłosce labializowanej [ʃʷ]

Terminologia

Spółgłoskę ʃ zaliczamy do spółgłosek syczących czyli sybilantów.

Przykłady

• w języku angielskim: show ʃəʊ
• w języku arabskim: شريعة ʃæri:ʕɑ "szariat"
• w języku baskijskim: kaixo kajʃo "cześć"
• w języku niemieckim: Schule ʃu:lə "szkoła"
• w języku polskim: szafa ˈʃafa
• w języku serbskochorwackim: šuma ʃûma "las"

Polska i rosyjska spółgłoska szczelinowa zadziąsłowa bezdźwięczna jest często uznawana (przez lingwistów zachodnich, ale nie przez slawistów) za spółgłoskę laminalną z retrofleksją ʂ. W języku polskim mamy jednak do czynienia z artykulacją z płaskim językiem, więc używanie tego terminu ma na celu podkreślenie różnicy między polskimi twardymi spółgłoskami zadziąsłowymi a ich czeskimi czy angielskimi odpowiednikami, wymawianymi miękko. Głoska ʃ jest też używana w Słowniku wymowy polskiej^[1].

Przypisy