Stanisław Maczek

Skocz do: nawigacji, szukaj
Kamień upamiętniający Stanisława Maczka w Warszawie
"Żołnierz polski walczy o wolność wszystkich narodów, ale umiera tylko dla Polski" - słowa gen. Maczka wyryte w marmurze

Stanisław Władysław Maczek (ur. 31 marca 1892 w Szczercu, zm. 11 grudnia 1994 w Edynburgu) – generał broni Wojska Polskiego, honorowy obywatel Holandii. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys

Młodość

Urodził się w miejscowości Szczerzec pod Lwowem[1] w rodzinie Polaków pochodzenia chorwackiego (jego kuzynem był znany chorwacki działacz narodowy w międzywojennej Jugosławii – Vladko Maček).

W 1910 roku ukończył gimnazjum w Drohobyczu. Po ukończeniu gimnazjum przeniósł się z rodziną do Lwowa. W latach 1910–1914 studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Lwowskiego: filozofię ścisłą pod kierunkiem prof. Kazimierza Twardowskiego oraz filologię polską u profesorów Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha. Równocześnie wszedł w środowisko akademickie tętniące działalnością patriotyczną. W tym czasie odbył przeszkolenie wojskowe i pierwsze ćwiczenia w Związku Strzeleckim[2].Po wstąpieniu do Związku Strzeleckiego przyjął pseudonim Rozłucki[3]. Służbę w Legionach Piłsudskiego uniemożliwiło mu powołanie do armii austro-węgierskiej[3].

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej wcielony do armii austro-węgierskiej i wysłany wraz z pułkiem południowotyrolskim na front włoski. Został skierowany do Szkoły Oficerów Rezerwy III Korpusu. Po ukończeniu szkoły został dowódcą plutonu w 3 pułku Piechoty Obrony Krajowej w Grazu[4]. W czerwcu 1915 roku został przeniesiony do elitarnego 2 Pułku Tyrolskich Strzelców Cesarskich. W grudniu tego samego roku został skierowany na front włoski nad rzekę Isonzo[4]. Wiosną 1916 roku został instruktorem szkoły oficerskiej XIV Korpusu w Steyr. W październiku tego samego roku został podporucznikiem i dowódcą kompanii[5]. Dowodząc kompanią wsławił się licznymi akcjami za które otrzymał odznaczenia austriackie. W lutym 1918 roku został ranny i trafił do wiedeńskiego szpitala. Następnie po jego opuszczeniu otrzymał trzymiesięczny urlop. Podczas urlopu załatwił sprawy związane z uzyskaniem dyplomu. Po jego zakończeniu wrócił na front włoski.

Walczył w jednostkach strzelców alpejskich i dosłużył się stopnia podporucznika. Po zawieszeniu broni 11 listopada 1918 r. zdezerterował i przedostał się do Krosna, gdzie już 14 listopada wstąpił do Wojska Polskiego.

Wojna polsko-ukraińska

14 listopada Maczek zameldował się u płk Swobody, dowódcy garnizonu Krosno i tego samego dnia otrzymał dowództwo kompanii krośnieńskiej, przeznaczonej do odsieczy oblężonego Lwowa. 20 listopada pociąg wiozący oddział, z prowizorycznie opancerzonymi przednimi wagonami, wyruszył w kierunku Sanoka. Na stacji w Ustrzykach Dolnych żołnierze Maczka opanowali wojskowy pociąg ukraiński. Później zdobyli węzeł kolejowy Chyrów[6] i pobliski Felsztyn, ale dalsze natarcie – na Sambor – już się nie powiodło. Przez całą zimę 1918/1919 zreorganizowany batalion strzelców sanockich (w skład którego wchodziła wtedy kompania ckm dowodzona przez Maczka), pozostawał w Chyrowie, wiążąc duże siły ukraińskie.

W kwietniu 1919 batalion został przerzucony w rejon Sądowej Wiszni i wszedł w skład 4 Dywizji Piechoty gen. Aleksandrowicza. W sztabie dywizji zaproponowano Maczkowi, by – wykorzystując swoje doświadczenia i żołnierzy – utworzył "lotną kompanię szturmową"[7]. Oddział ten (częściowo wzorowany na austriackich "Jagd-commando"), tworzyły 4 plutony strzeleckie i pluton ciężkich karabinów maszynowych i moździerzy. Dysponując dużą siłą ognia i możliwością szybkiego przemieszczania się na silnych wozach parokonnych po-austriackiego taboru, jednostka dowodzona przez Maczka niemal samodzielnie zdobyła Drohobycz i Borysław, a później Stanisławów.

Po nadejściu kontrofensywy ukraińskiej, kompania – jako odwód dywizji – dostała rozkaz wycofania się ze Stanisławowa. Po drodze, w czerwcu 1919, przeszła walki o wioskę Czerniów i panujące nad okolicą wzgórze, silnie bronione przez Ukraińców. Bezpośrednio po zdobyciu tej pozycji porucznik Maczek został awansowany na polu walki przez Józefa Piłsudskiego (formalne zatwierdzenie stopnia kapitana nastąpiło dopiero w 1920, po weryfikacji). Potem lotna kompania szturmowa brała udział w walkach o Buczacz, Czortków, Husiatyn i doszła aż do rzeki Zbrucz, za którą w połowie lipca 1919 wycofały się wojska ukraińskie, odrzucone w ten sposób na teren Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Jesienią 1919 Maczek, wraz z całą dywizją, został przerzucony na Wołyń.

Wojna polsko-bolszewicka

Po ustaniu walk polsko-ukraińskich, zimą 1919/1920, Maczek został przeniesiony do zadań sztabowych, początkowo w sztabie gen. Listowskiego. Wiosną 1920, gdy rozpoczynała się ofensywa kijowska wojny polsko-bolszewickiej, był już w sztabie 2 armii gen. Raszewskiego. Wykonując zadania oficera łącznikowego sztabu armii (wtedy – w Łucku) i wysłany do grupy gen. Krajowskiego, kpt. Stanisław Maczek został odcięty od swojego sztabu przez oddziały Budionnego. W tej sytuacji zameldował się we Lwowie u gen. Iwaszkiewicza. Za jego zgodą odtworzył swój batalion szturmowy, włączony wkrótce w skład dywizji jazdy gen. Rómmla.

W połowie sierpnia 1920 batalion kpt. Maczka zdobywając miasto Waręż przełamał front 24 dywizji sowieckiej i umożliwił wyjście dywizji kawalerii podążającej za armią Budionnego w kierunku Warszawy. Oddział o oficjalnej już nazwie "Baon szturmowy 1. dyw. kawalerii im. kpt. Maczka" został potem skierowany do Zamościa, gdzie uzupełniono sprzęt i przeszkolono żołnierzy. Później – wraz z całą dywizją – baon przeszedł w rejon rzeki Słucz, gdzie zastał go koniec działań wojennych.

Dwudziestolecie międzywojenne

Po wojnie Maczek pozostał w wojsku. Służył na różnych stanowiskach oficerskich. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 roku[8]. Początkowo służył w 26 Pułku Piechoty we Lwowie. W latach 1923-1924 był słuchaczem rocznego Kursu Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie[9]. Z dniem 15 października 1924, po ukończeniu kursu i uzyskaniu tytułu naukowego oficera Sztabu Generalnego, przydzielony został do Oddziału II Sztabu Generalnego WP. W latach 1924-1927 kierował Ekspozyturą Nr 5 we Lwowie. 1 grudnia 1924 roku uzyskał awans do stopnia podpułkownika ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 roku i 85. lokatą w korpusie oficerów piechoty. Po odbyciu stażu na stanowisku zastępcy dowódcy 76 Lidzkiego Pułku Piechoty[9] otrzymał przydział na stanowisko dowódcy 81 Pułku Strzelców Grodzieńskich[8], które pełnił w latach 1929-1935. Na pułkownika został awansowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1931 roku. Następnie przez trzy lata pełnił funkcję dowódcy piechoty dywizyjnej 7 Dywizji Piechoty w Częstochowie[10]. W 1938 roku objął dowództwo 10 Brygady Kawalerii, pierwszej polskiej jednostki zmotoryzowanej[10].

Stanisław Maczek

Wojna obronna

W 1939 r. Maczek wraz ze swą jednostką brał udział w walkach odwrotowych i działaniach opóźniających na rzecz Armii Kraków i Karpaty. Zadał niemieckiemu XXII Korpusowi Pancernemu ciężkie straty w bitwach pod Jordanowem, Wiśniczem, Łańcutem i Rzeszowem. Od piętnastego września walczył po raz kolejny w obronie Lwowa, jednak już 18 września, po najeździe sowieckim na Polskę w wykonaniu rozkazu Naczelnego Wodza zmuszony był wraz z całą jednostką przerwać walkę z Niemcami i wobec nadciągających jednostek szybkich Armii Czerwonej przekroczyć granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej.

15 listopada 1939, w uznaniu zasług, otrzymał awans do stopnia generała brygady[11].

Francja 1940

Nie zatrzymywany przez władze węgierskie, 21 października 1939 Maczek przedostał się do Francji[11].

Tam otrzymał przydział na dowódcę ośrodka wojskowego w Coёtquidan. Z powodu trudności czynionych przez władze francuskie nie udało mu się w pełni utworzyć planowanej dywizji pancernej. Faktycznie z całej dywizji do maja 1940 uformowano niecałą brygadę.

Po agresji niemieckiej w czerwcu 1940, Maczek na czele odtworzonej 10 Brygady Kawalerii Pancernej (10éme Brigade de cavalerie blindée) wyruszył na front w Szampanii[12]. Tam, wraz z elementami Brygady, walczył m.in. w walkach odwrotowych francuskiej 20 Dywizji Piechoty pod Champaubert-Mongivroux i wraz z elementami 59 Dywizji Piechoty w rejonie bagien Saint Gond.

Na skutek niewykonalnego rozkazu dowództwa o zajęciu Montbard i mostów na Kanale Burgundzkim, resztki brygady Maczka zostały odcięte. Generał wydał rozkaz o zniszczeniu sprzętu i przebił się wraz z pół tysiącem swych żołnierzy do Marsylii[13]. Stamtąd w przebraniu Araba przez Tunis, Maroko, Portugalię i Gibraltar dotarł do Szkocji.

Szkocja

1 Dywizja Pancerna w Haddington 1943

Zaraz po przybyciu do Londynu, w październiku 1940, Maczek otrzymał order Virtuti Militari za męstwo w walkach we Francji oraz przydział na stanowisku dowódcy 2 Brygady Strzelców[14]., do tego czasu dowodzonej przez gen. Rudolfa Dreszera. Brygadę Strzelców przekształcono z powrotem w 10 Brygadę Kawalerii Pancernej, a w lutym 1942 – w 1 Dywizję Pancerną.

Festung Europa

Generał Maczek (siedzi pierwszy z lewej) pośród generałów 1 Armii Kanadyjskiej,, której Brygada polska podlegała organizacyjnie.

1 sierpnia 1944 dywizja wylądowała w Normandii, w pobliżu Caen[15]. W składzie 2 Korpusu Kanadyjskiego, gen. Maczek dowodził swą dywizją w zwycięskiej bitwie pod Falaise, gdzie zdecydowana obrona Mont Ormel (Wzgórze 262 znane też jako "Maczuga") przez jego dywizję uniemożliwiła większej grupie rozbitków 7 Armii wydostanie się z kotła. 8 sierpnia 1944 roku ruszyło natarcie wzdłuż szosy Caen-Falaise[16]

W ciągłych walkach z Wehrmachtem, gen. Maczek prowadził dywizję w kierunku Belgii i Holandii. Wyzwolił m.in. Ypres, Gandawę i Passchendale[17]. Dzięki znakomitemu manewrowi oskrzydlającemu, po ciężkich walkach Maczkowi udało się wyzwolić Bredę bez strat wśród ludności cywilnej. 26 marca 1945, pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu został odznaczony Komandorią Krzyża Legii Honorowej.

4 maja 1945 dywizja dotarła do bazy Kriegsmarine w Wilhelmshaven, gdzie generał przyjął kapitulację dowództwa twierdzy, bazy Kriegsmarine, floty "Ostfriesland"[18], resztki dziesięciu dywizji piechoty oraz 8 pułków piechoty i artylerii. 1 czerwca 1945 został awansowany do stopnia generała dywizji[19].

W dniu 19 maja 1945 roku w miasteczku niemieckim Haren, wcześniej zdobytym przez 1 Dywizję Pancerną, położonym w Dolnej Saksonii, gen. Stanisław Maczek i jego żołnierze, na wniosek kolegów z II Korpusu Kanadyjskiego, stworzyli tymczasowe lokum dla Polaków, jeńców byłych niemieckich obozów, żołnierzy którzy nie mieli dachu nad głową. W miasteczku mieszkało ok. 5000 Polaków, w tym 1728 kobiet, dziewczyn uczestniczek Powstania Warszawskiego, więzionych w obozie Stalagu VI w Oberlangen.

Zgodę na utworzenie polskiego miasteczka wydał marszałek polny Bernard Law Montgomery, 1. wicehrabia Montgomery of Alamein. Miasteczko początkowo nosiło nazwę Lwów, nazwę Maczków nadał miasteczku gen. Tadeusz Bór-Komorowski. W Maczkowie były polskie nazwy ulic: Jagiellońską, Legionów, Mickiewicza, Łyczakowską.

Grób gen. Stanisława Maczka na cmentarzu żołnierzy polskich w Bredzie

Lata powojenne

Od września 1945 dowodził jednostkami polskimi, które pozostały w Wielkiej Brytanii aż do ich demobilizacji[19]. Stanisław Maczek pozostał na emigracji w Edynburgu w Wielkiej Brytanii. 26 września 1946 władze komunistyczne pozbawiły go obywatelstwa polskiego[20]. W 1971 obywatelstwo zostało mu przywrócone[20]. Pozbawiony świadczeń przysługujących żołnierzom alianckim, rozpoczął pracę jako sprzedawca, a następnie barman[21] w restauracji hoteli prowadzonych wówczas przez polskich emigrantów: "Dorchester" i "Learmonth" w Edynburgu.

Na wniosek ponad 40 000 mieszkańców Bredy generałowi przyznano honorowe obywatelstwo Holandii. 11 listopada 1990 r. został awansowany przez prezydenta RP na uchodźstwie do stopnia generała broni[22]. W 1994 został kawalerem Orderu Orła Białego[23]. Zmarł w wieku 102 lat w Edynburgu. Pochowany został na cmentarzu żołnierzy polskich w Bredzie[24].

Od 5 sierpnia 2000 jego imię nosi 10 Brygada Kawalerii Pancernej w Świętoszowie[25].

Stanisław Maczek upamiętniony został w ramach projektu "słynni Polacy XX w." popiersiem, które stoi w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (III.1) – odsłonięcie 5 czerwca 2010.

Awanse

C.K. Armia

Wojsko Polskie

Ordery i odznaczenia

Przypisy

  1. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 9. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  2. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 11. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 11. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 12. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  5. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 13. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  6. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 15. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  7. ↑ Stanisław Maczek. Od podwody do czołga. KUL. 1990
  8. ↑ 8,0 8,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 27. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 28. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 31. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  11. ↑ 11,0 11,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 41. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  12. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 47. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  13. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 51. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  14. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 53. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  15. ↑ Lwowskie Sylwetki. lwow.home.pl, 1995. [dostęp 2010-06-27].
  16. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 69. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  17. ↑ greendevils.pl. greendevils.pl. [dostęp 2010-06-27].
  18. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 83. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  19. ↑ 19,0 19,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 89. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 90. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  21. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 91. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  22. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 93. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  23. ↑ 23,0 23,1 M.P. z 1994 r. Nr 19, poz. 141
  24. ↑ Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Libra, 2005, s. 99. ISBN 83-89-89183-10-2. 
  25. ↑ Decyzja Nr 127/MON Ministra Obrony Narodowej z 27 lipca 2000 r. w sprawie nadania 10 Brygadzie Kawalerii Pancernej imienia patrona (Dziennik Rozkazów MON z 2000 r., poz. 69).
  26. ↑ Dziennik Ustaw RP Nr 2 z 15 lipca 1987 r.

Bibliografia

  • Stanisław Maczek: Od podwody do czołga. Londyn: 1961. 
  • Piotr Potomski, Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892-1994), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, ISBN 978-83-235-0408-5.
  • Juliusz L. Englert, Krzysztof Barbarski: Generał Maczek i żołnierze 1 Dywizji Pancernej. Londyn: Instytut Polski, 1992, s. 16. ISBN 0-85065-235-9. 
  • Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Wydawnictwo Libra, 2005. ISBN 83-8918-310-2. 
  • Cezary Leżeński / Lesław Kukawski: O kawalerii polskiej XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 109. ISBN 83-04-03364-X. 
  • Zbigniew Mierzwiński: Generałowie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1990: Wydawnictwo Polonia, s. 167-176. ISBN 83-7021-096-1. 

Linki zewnętrzne