Styl Stanisława Augusta, styl stanisławowski – samodzielna, polska odmiana sztuki wczesnego klasycyzmu, związana z mecenatem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (stąd jej nazwa). Styl obecny w architekturze, dekoracji wnętrz, malarstwie, rzeźbie i sztuce zdobniczej^[1], który najpełniej wyraził się we wnętrzach Zamku Królewskiego w Warszawie i w Łazienkach^[1][2].

Termin ten został wprowadzony przez Władysława Tatarkiewicza w pracy Historia budowy Łazienek (1916). Problem stylu stanisławowskiego badali następnie m.in. A. Lauterbach (Styl Stanisława Augusta. Klasycyzm warszawski wieku XVIII, 1918), ponownie Władysław Tatarkiewicz (Rządy artystyczne Stanisława Augusta, 1919) i Marek Kwiatkowski (Stanisław August Poniatowski – król architekt, 1983)^[2].

Ramy czasowe

Ramy czasowe dla stylu nie są jednoznacznie wyznaczone, albowiem badacze różnią się w poglądzie na tę sprawę. Władysław Tatarkiewicz jako datę początkową zaproponował rok 1783 (wówczas powstały: Sala Asamblowa na Zamku Królewskim w Warszawie i południowa fasada Pałacu Łazienkowskiego^[1]) lub ogólniej – lata po 1780^[3]. Nie zgodził się z tym Stanisław Lorentz, który początku stylu stanisławowskiego dopatruje się już ok. 1764–5^[1]. On też w ramach stylu wyróżnił trzy etapy: 1764-1773, 1774-1783, 1783-1795^[1]. Za koniec powszechnie przyjmuje się trzeci rozbiór Polski (1795), gdy w sposób oczywisty wraz z końcem państwowości polskiej zakończył się mecenat królewski.

Cechy

Styl stanisławowski był stylem odrębnym i samodzielnym, tym niemniej czerpiącym z różnych wzorców (W. Tatarkiewicz podkreślał jego włoski charakter^[3], a S. Lorentz – francuski^[1]). Był to styl klasycystyczny, odpowiadający teorii klasycznej, jednak nie był przez nią – ani żadną inną – inspirowana, gdyż w Polsce teoretyków w zasadzie nie było, a obcymi teoriami się nie interesowano; zainteresowań teoretycznych nie przejawiał również sam król^[4]. Stanisław August gustował w różnorodnych dziełach, również barokowych. Jak pisał Tatrkiewicz, nie miał właściwie szczególnych skłonności do sztuki klasycznej^[4]. Chciał natomiast mieć to, co modne, a stylem wówczas modnym był właśnie klasycyzm^[4]. Odrębność stylu stanisławowskiego polega właśnie na synkretyzmie elementów klasycznych i nieklasycznych – barokowych, co przejawiało się w bogactwie zdobień, złoceniach, stiukach, intensywnych kolorach^[3]. Był to klasycyzm (cytując znów Tatarkiewicza) z pozostałościami baroku czy raczej z nawrotem do baroku, tego dawniejszego, siedemnastowiecznego, mocniejszego w formach. Nie można powiedzieć o klasycyzmie stanisławowskim, że był jeszcze barokowy; raczej – że był znów barokowy^[5].

Reprezentanci i dzieła

Termin styl stanisławowski nie odnosi się do wszystkich zjawisk artystycznych, występujących w Polsce w tym okresie, a jedynie do tych, które powstały pod bezpośrednim wpływem króla Stanisław Augusta lub pod wpływem sztuki dworskiej. Podkreślana jest rola gustu króla, według którego stylistycznie kształtowała się sztuka w jego kręgu^[2]. Główną rolę odgrywał architekt królewski Dominik Merlini i jego współpracownik Jan Kamsetzer, a w zakresie malarstwa – Marcello Bacciarelli.

Pierwszym dziełem stanisławowskim były wnętrza warszawskiego Zamku Królewskiego. Za Stanisława Augusta prace w salach zamkowych prowadził już Jakub Fontana; po jego śmierci Dominik Merlini kontynuował przebudowę wnętrz. Merlini był autorem Sali Asamblowej (Wielkiej), ukończonej w 1781. Przy jej białych ścianach ustawiono (po dwie) kilkadziesiąt złotawych kolumn z głowicami korynckimi. Między nimi ustawione zostały rzeźby Andrzeja Le Bruna. W plafonie Marcello Bacciarelli namalował scenę wyprowadzania świata z chaosu przez Jowisza.

W 1784 Merlini i Kamsetzer rozpoczęli wznoszenie Pałacu Łazienkowskiego. Najpierw powstała fasada południowa z czterokolumnowym portykiem wgłębnym i balustradową attyką z rzeźbami. W 1788 architekci wznieśli fasadę północną, również z czterokolumnowym portykiem, ale wysuniętym przed fasadę i zwieńczonym trójkątnym tympanonem. W latach 1792–1793 powstały wreszcie dwa boczne pawilony pałacu. W stylu stanisławowskim urządzono również wnętrza.

W ramy stylu Stanisława Augusta W. Tatarkiewicz zaliczył także inne prace architektów królewskich, Merliniego i Kamsetzera: pałac w Jabłonnie (ok. 1778), dwa pałace Potockich na Krakowskim Przedmieściu czy Królikarnię (1786–1789)^[6].

Przypisy

Bibliografia

• Historia sztuki polskiej w zarysie, red. T. Dobrowolski i W. Tatarkiewicz, t. III: Sztuka nowoczesna, Kraków 1962.
• S. Lorentz, A. Rottermund, Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984.
• W. Tatarkiewicz, Sztuka Stanisława Augusta a klasycyzm [w:] Klasycyzm. Studia nad sztuką polską XVIII i XIX wieku, Wrocław 1968, s. 5-14.