Tango – polski awangardowy film animowany, zrealizowany w 1980 w Studiu Małych Form Filmowych Se-ma-for przez Zbigniewa Rybczyńskiego. Animacja pozbawiona jest fabuły, a opiera się na prostym koncepcie: wprowadzeniu do zamkniętej przestrzeni jak największej liczby osób wykonujących powtarzalne czynności. Film łączy matematyczną precyzję realizacji z wizją artystyczną. Tango było dużym sukcesem polskiej animacji. Zdobyło pierwszego Oscara dla polskiego filmu.

Opis filmu

Do małego pokoju, w którym znajduje się troje drzwi, okno, regał, dziecięce łóżeczko, tapczan oraz w centrum stół i trzy taborety, zaczynają wchodzić kolejne postaci. Widać trzy ściany, czwarta jest usunięta (jak w teatrze), aby widz mógł obserwować wydarzenia wewnątrz, następujące sekwencje śledzi ustawiona nieruchomo kamera. Pojawiają się kolejno:

• chłopiec wchodzący przez okno po piłkę, którą tu wcześniej wrzucił,
• karmiąca piersią matka, która odkłada niemowlę do łóżeczka,
• złodziej, który kradnie paczkę pozostawioną na regale,
• mężczyzna, który pozostawia kolejną paczkę w miejsce skradzionej,
• dziewczynka odrabiająca lekcje i puszczająca przez okno papierowy samolot,
• kobieta stawiająca na stole zupę,
• mężczyzna w podkoszulku, który zjada pozostawioną zupę,
• gimnastykujący się młodzieniec,
• kobieta z zakupami,
• mężczyzna, który próbuje zmienić żarówkę i spada ze stołu,
• kobieta patrosząca rybę,
• ubierająca się naga kobieta,
• mężczyzna z szeroką blaszaną rurą i starym sedesem (wynoszący śmieci),
• policjant zakładający mundur,
• sprzątająca kobieta ze szczotką owiniętą w szmatę, która także zabiera przyniesione przez gości kwiaty,
• pijany mężczyzna z zakrwawionym czołem, popijający z flaszki wódkę,
• mężczyzna z kobietą niosący róże i wyjmujący dziecko z łóżeczka (goście),
• kochająca się na tapczanie para,
• matka przewijająca niemowlę,
• mężczyzna w szlafroku czytający przy stole gazetę,
• starszy mężczyzna w meloniku tresujący psa,
• staruszka w czerni, która z bólem głowy kładzie się na tapczanie.

Każda postać wykonuje przypisane sobie czynności i wychodzi, aby zaraz na nowo powrócić i powtórzać cały cykl. W szczytowym momencie na ekranie widać jednocześnie 26 postaci, które nie zauważają się wzajemnie i nie wchodzą sobie w drogę. Gdy pokój zaczyna stopniowo pustoszeć, pozostaje w nim jedynie staruszka na tapczanie i piłka, którą pozostawił chłopiec. Staruszka wstaje, zabiera piłkę i, jako ostatnia, wychodzi z pokoju.

Realizacja

Zbigniew Rybczyński realizował Tango blisko rok z uwagi na skomplikowany proces tworzenia. Zastosował technikę zdjęciową, polegającą na osobnym fotografowaniu każdej postaci, a następnie na układaniu ze zdjęć gotowej sekwencji animacji. Wielokrotnie nakładane na siebie ekspozycje wymagały dużej precyzji. Rybczyński pracując nad filmem praktycznie przeniósł się do studia w Se-ma-forze, zamieniając pokój zdjęciowy na "pokój mieszkalny". Właśnie taki tytuł roboczy nosiło późniejsze Tango.

Świat przedstawiony

Rzeczywistość w filmie, choć zbudowana całkowicie z elementów powszechnie znanych, tworzy nową jakość, otwiera widza na „nowe obszary widzenia”^[1]. Surrealistyczny świat przedstawiony pozbawiony jest fabuły i chronologii, wydaje się sztuczny i wyizolowany. Wciąż powtarzający te same ruchy bohaterowie, przypominają raczej ruchome figurki niż żywych ludzi. Postaci, choć zajmują się prozaicznymi rzeczami, zdają się tańczyć w rytm muzyki. Wrażenie to potęguje się wraz przybywaniem kolejnych osób, których ruchy idealnie zgrywają się ze sobą. Widz nie jest w stanie ogarnąć świadomością wszystkich przedstawianych się na ekranie czynności, aby przyjrzeć się wszystkim postaciom trzeba obejrzeć film przynajmniej kilkakrotnie.

Film przedstawia cykliczny i równoczesny obraz świata. Poza następstwem ruchów poszczególnych osób, cały film zdaje się być sekwencja większej całości, stworzonego przez artystę mikrokosmosu. W filmie można obserwować synchronicznie cały cykl życia ludzkiego: od niemowlęctwa do starości. Po ostatniej scenie z powodzeniem mogłaby nastąpić znów pierwsza. Widz, który chciałby obejrzeć film jeszcze raz, aby przyjrzeć się wszystkim przedstawionym postaciom, sam prowokuje do otworzenia kolejnego cyklu powtórzeń.

Interpretacje

Produkcję Rybczyńskiego można odczytywać na różne sposoby:

• jako prezentację "pamięci miejsca", w którym można odtworzyć wszystkie dziejące się tu niegdyś wydarzenia,
• jako obraz izolacji ludzi we współczesnym świecie, każdy z bohaterów, pochłonięty swoimi czynnościami, ignoruje wszystkich pozostałych,
• jako krytykę stagnacji i powtarzalności ludzkiego życia, banalności wykonywanych przez człowieka bezrefleksyjnie czynności.

Nagrody

• Grand Prix, Nagroda Fipresci, Nagroda FICC w Oberhausen w 1981,
• Nagroda specjalna Huesca 1981,
• Grand Prix w Annecy 1981,
• I Nagroda w Tampere 1981,
• Brązowy Lajkonik, Nagroda za muzykę na MFFK Kraków 1981,
• Nagroda za film eksperymentalny na MFF Ottawa 1982,
• Oscar za najlepszy krótkometrażowy film animowany w roku 1982.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Tango w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
• Tango w bazie filmweb.pl
• Tango w bazie filmpolski.pl
• Tango w bazie stopklatka.pl
• Tango w Internetowej Bazie Filmowej (fdb.pl)
• Montaż wczesnych filmów Rybczyńskiego zawierający m.in. Tango w serwisie YouTube (dostęp 18.3.2010)

Bibliografia

• Kłuszczyński R. W., Zbigniew Rybczyński – nowe obszary widzenia, w: Kino polskie w trzynastu sekwencjach, red. E. Nurczyńska-Fidelska, Kraków 2005.
• Mostin-Popławska A., Tango, w: Filmoteka szkolna: Kino myśli, t. 1, oraz komentarz prof. T.Lubelskiego na dołączonej do wydawnictwa płycie.