Tramwaje elektryczne w Łodzi – system komunikacji tramwajowej w Łodzi uruchomiony 23 grudnia 1898. Łódź była pierwszym miastem na terenie zaboru rosyjskiego, które posiadało tego rodzaju transport publiczny. Początkowo istniały dwie, dość krótkie linie tramwajowe obsługujące Śródmieście, w lutym 1899 były już cztery, zgodnie z koncesją. W 1901 (17 i 19 stycznia) ruszyły pierwsze podmiejskie linie tramwajowe – do Pabianic i Zgierza. Obie te inicjatywy były efektem działania prywatnych spółek, w których dominowali łódzcy fabrykanci niemieckiego pochodzenia z Juliuszem Kunitzerem na czele.

W latach 1910–1931 tramwajowe linie podmiejskie połączyły większość ważniejszych miejscowości podłódzkich tworząc największą tego rodzaju sieć w Polsce, która przetrwała bez zmian aż do końca lat 80. XX wieku. W pierwszej połowie lat 90. XX w. zlikwidowano część z nich, ale proces ten został zahamowany i obecnie Łódź jako jedyne miasto w Polsce posiada rozbudowaną sieć tramwajów podmiejskich.

Po II wojnie światowej sieć podmiejska i miejska zostały upaństwowione i przekazane Miejskiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu w Łodzi (MPK), które wraz z rozbudową Łodzi powiększyło znacznie liczbę i długość linii miejskich, pozostawiając sieć podmiejską praktycznie bez zmian. Obecnie w Łodzi funkcjonuje 16 linii miejskich i 4 podmiejskie (regionalne), po niespełna 19-letnim okresie obsługi przez spółki zorganizowane przez podłódzkie gminy, ponownie znajdujące się w rękach MPK. Najdłuższa linia tramwajowa w Polsce to 46 z łódzkiej pętli Zdrowie do Ozorkowa o długości ok. 30 km.

Łódzka i podłódzka sieć tramwajowa cechuje się wąskim rozstawem torów (1000 mm). Największym projektem tramwajowym w aglomeracji łódzkiej był Łódzki Tramwaj Regionalny, projekt szybkiego tramwaju, obejmujący między innymi wymianę torowisk na trasie ówczesnej linii nr 11 (Pabianice–Łódź–Zgierz), budowę wzbudzanej sygnalizacji, nowych przystanków i zakup 10 niskopodłogowych tramwajów PESA 122N. Łódzki Tramwaj Regionalny został jednak wykonany tylko między Helenówkiem a Chocianowicami - nowe tramwaje nie kursują do Zgierza ani Pabianic. W planach jest modernizacja do standardu szybkiego tramwaju linii nr 10 Retkinia–Widzew wraz z planowanym od wielu lat przedłużeniem linii od przystanku Augustów (dzisiejszej pętli na Widzewie) na Olechów.

Początki łódzkich tramwajów

Łódź w latach 90. XIX wieku liczyła już ponad 300 tysięcy mieszkańców. W tym ogromnym przemysłowym mieście brakowało, i brakuje wciąż, szerokich przelotowych ulic i obwodnic. Cały ruch osobowy i towarowy skupiał się więc w zapchanym śródmieściu, zwłaszcza na ulicy Piotrkowskiej. Po łódzkich ulicach krążyło wtedy tysiące dorożek, powozów i bryczek oraz rozmaitych wozów z towarami, nic więc dziwnego, że zarówno władze miasta, jak i miejscowi przemysłowcy nosili się z zamiarem odciążenia ruchu kołowego w centrum przez budowę kolei obwodowej albo linii tramwajowych.

W połowie lat 80. XIX wieku podjęto pierwsze próby uruchomienia w Łodzi tramwaju konnego, które zakończyły się jednak niepowodzeniem. Zrezygnowano z konnych tramwajów ze względów higienicznych. Tramwaje takie wymagałyby bowiem budowy w centrum Łodzi wielkich stajni, co pogorszyłoby warunki sanitarne w mieście. Ostatecznie zdecydowano się na czystsze i szybsze tramwaje elektryczne. Tramwaje miały przewozić za dnia pasażerów, a w nocy – towary do fabryk. Przetarg na budowę linii wygrało Konsorcjum Kolei Elektrycznej Łódzkiej (KEŁ), które stworzyli czołowi przemysłowcy łódzcy z Juliuszem Kunitzerem na czele. Decyzja o udzieleniu im zgody na budowę zapadła na najwyższym szczeblu, w Sankt Petersburgu, podpisał ją sam car Mikołaj II Romanow. Techniczną stronę uruchomienia linii oraz własnej elektrowni, dostarczenie sprzętu i taboru powierzono potężnemu niemieckiemu koncernowi elektrotechnicznemu AEG, który rozpoczął budowę latem 1897.

Pierwsze łódzkie tramwaje elektryczne wyjechały na swe trasy tuż przed Bożym Narodzeniem – w piątek 23 grudnia 1898. Łódź otrzymała wówczas najnowocześniejszy na tamte czasy środek transportu, wyprzedzając pod tym względem nawet Warszawę, w której jeszcze przez 10 lat kursowały tramwaje konne. Były to pierwsze tramwaje elektryczne w całym zaborze rosyjskim. Uruchomiono początkowo tylko dwie niezbyt długie linie tramwajowe: Plac Kościelny – Górny Rynek (obecnie Plac Reymonta) oraz Park Helenów – Piotrkowska, Restauracja Paradyż (okolice współczesnego Centralu). Do lutego 1899 uruchomiono 2 pozostałe linie, zgodnie z koncesją.

Eksperyment z tramwajami elektrycznymi w Łodzi powiódł się lepiej, niż się spodziewano. Szybko spłacono koszty budowy linii, przedsięwzięcie przyniosło spore zyski akcjonariuszom, ruch kołowy w centrum Łodzi wyraźnie zmalał, zaś ludność, mimo wcześniejszych poważnych obaw, dosyć szybko przyzwyczaiła się do tramwajów "co bez konia chodzą". Poważnych wypadków i incydentów nie było zbyt wiele. Porządku w wagonach i na ulicach ze zdwojoną czujnością strzegła carska policja. Tylko niektórzy dorożkarze, zwalczając nową, niebezpieczną konkurencję, złośliwie blokowali tory albo zajeżdżali drogę tramwajom. Po II wojnie światowej spółkę tramwajową znacjonalizowano i połączono z tramwajami podmiejskimi.

Tramwaje podmiejskie w aglomeracji łódzkiej

Szybko postanowiono rozbudować linie tramwajowe w kierunku powiązanych z łódzkim przemysłem sąsiednich mniejszych miejscowości. Pomysł ten pojawił się niemal z chwilą uruchomienia pierwszego łódzkiego tramwaju.

Starania o tę nową, dochodową koncesję rozpoczęło jednocześnie kilka grup przedsiębiorców. Także tym razem zwyciężyła grupa kierowana przez Juliusza Kunitzera. Ten niezwykle obrotny, ale i bezwzględny fabrykant łódzki przeszedł do historii jako wzór "lodzermenscha". Zginął z rąk robotnika w czasie Rewolucji 1905 r. Wśród koncesjonariuszy podmiejskiej kolejki dojazdowej są te same nazwiska, co w Konsorcjum Kolei Elektrycznej Łódzkiej, członków najznaczniejszych łódzkich klanów fabrykanckich niemieckiego pochodzenia: Scheiblera, Heinzla, Grohmana, Geyera i Anstadta. Warunki koncesji podpisał car Mikołaj II w dniu 6 stycznia 1899. Oficjalna nazwa Konsorcjum brzmiała: Łódzko-Zgierskie i Łódzko-Pabianickie Elektryczne Wąskotorowe Koleje Podjazdowe.

Łódzkie tramwaje podmiejskie nazywano "kolejką podjazdową" (rusycyzm), popularnie mówiono "dojazdowa" i traktowano jako coś pośredniego między komunikacją miejską a prawdziwą koleją. Budowniczym tych linii i tym razem był niemiecki koncern AEG, a dokładnie jego petersburski oddział. Prace budowlane ruszyły we wrześniu 1899. Jako pierwszą ukończono i otwarto 17 stycznia 1901 linię pabianicką o długości 15 km (obecnie funkcjonuje pod numerem 41). Dwa dni później – 19 stycznia 1901 ruszyły pierwsze tramwaje do Zgierza (po II wojnie światowej otrzymały numer 45), o długości 9,5 km.

W 1908 dawne Konsorcjum przekształciło się w spółkę akcyjną pod nazwą Towarzystwo Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych (ŁWEKD), które 14 lipca 1908 otrzymało nową koncesję na 48 lat. Wśród akcjonariuszy po tragicznej śmierci Kunitzera dominującą pozycję zdobyła rodzina Scheiblerów, posiadająca prawie 40% akcji spółki. Głównym celem statutowym Towarzystwa, oprócz eksploatacji już istniejących linii tramwajowych do Zgierza i Pabianic, była budowa nowych.

Trzecia oddana do użytku linia połączyła Łódź z Aleksandrowem. Linia ta była uruchamiana w dwu etapach. Trudności wynikły z powodu skrzyżowania linii tramwajowej z torem Kolei Kaliskiej na Żabieńcu. 9 lutego 1910 problem rozwiązano, uruchamiając tymczasowy ruch wahadłowy. Cała trasa stała się przejezdna 25 lutego 1910. Kolejne uruchamiane linie prowadziły do Rudy Pabianickiej (1910), Konstantynowa (1911), Rzgowa i Tuszyna z przedłużeniem do Kruszowa (1916/1917), Ozorkowa (1922) i Lutomierska (1929/1931). Na tych ostatnich przez jakiś czas nie było trakcji elektrycznej, jeździły więc tramwaje parowe.

Jeszcze przed I wojną światową planowano połączenie liniami tramwajowymi z Łodzią Brzezin, Koluszek, a nawet Zduńskiej Woli i Piotrkowa Trybunalskiego. Szerokość torów była identyczna, jak w przypadku łódzkich tramwajów miejskich i wynosiła 1000 mm, czyli znacznie mniej niż kolejowych. Większość tych linii podmiejskich działa do dziś. Zlikwidowano tylko tramwaje do Aleksandrowa (1991), do Tuszyna (1978) i do Rzgowa (1993).

Tabor tramwajowy

W ciągu ponad 100 lat funkcjonowania łódzkich tramwajów można naliczyć aż 19 typów używanych wagonów, wszystkie one – wobec faktu, iż od początku kładziono w Łodzi tory o rozstawie szyn 1000 mm – przystosowane były do trakcji wąskotorowej. Część pojazdów obsługiwała także linie podmiejskie.

Tabor historyczny i zabytkowy

• Herbrand VNB-125
• U-104 Pulman
• Konstal 2N
• Konstal 5N
• Konstal 802N
• Konstal 102N
• Konstal 803N - eksploatowany od 1973 do 2012 roku, w chwili likwidacji 15 wagonów
• Lohner GT6 - eksploatowany od 2009 do 2012 roku, 1 wagon
• Düwag GT8 tradycyjny - eksploatowany od 2009 do 2012 roku, 2 wagony
• Düwag GT8 Typ Fryburg - eksploatowany od 2006 do 2012 roku, 4 wagony
• Düwag GT8ZR - eksploatowany od 2009 do 2012 roku, 5 wagonów

Tabor eksploatowany liniowo

Tabor eksploatowany do końca marca 2012

Od 1993 do 2012 roku komunikacja tramwajowa na obszarze aglomeracji łódzkiej obsługiwana była przez trzy spółki powstałe na skutek podziału dawnego MPK Łódź: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Łódź, Międzygminną Komunikację Tramwajową oraz Tramwaje Podmiejskie.

Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Łódź (MPK-Łódź) zachowało wagony Konstal 805Na. Część z nich zmodernizowano. Zakupiono również fabrycznie nowe tramwaje: 15 wagonów typu Cityrunner i 10 wagonów typu PESA 122N.

Międzygminna Komunikacja Tramwajowa (MKT) otrzymała zajezdnię Helenówek wraz z wagonami typu Konstal 803N. Część z nich została zmodernizowana. Później sprowadzono z Zachodu używane wagony typu Düwag GT6, Lohner GT6, Düwag GT8, Düwag GT8N, Düwag GT8ZR i Düwag M6S.

Tramwaje Podmiejskie (TP) dostały zajezdnię Brus z wagonami typu Konstal 803N oraz Düwag GT6 sprowadzonymi z Bielefeld. Do likwidacji spółki udało się utrzymać tylko 2 wagony z Bielefeld. W 2010 roku odkupiono od MZK Grudziądz 6 wagonów Düwag GT6, które w Grudziądzu zostały zastąpione Düwagami GT8.

Od 1 kwietnia 2012 roku wszystkie linie są obsługiwane przez MPK-Łódź. Dane dotyczą stanu w marcu 2012 roku.

MPK-Łódź

Międzygminna Komunikacja Tramwajowa i Tramwaje Podmiejskie

1 kwietnia 2012 roku część wagonów MKT i TP produkcji zachodniej przejęło MPK-Łódź, wraz z liniami obsługiwanymi przez te spółki. Wagony Konstal 803N oraz część Düwagów zostaną zezłomowane. Część Konstali 803N ma zostać zachowana w muzeum jako pojazdy zabytkowe.

Łódzkie tramwaje dziś

Po II wojnie światowej obie łódzkie spółki tramwajowe (miejska i podmiejska) zostały upaństwowione i połączone. Sieć linii została przez lata rozbudowana, a tabor znacznie unowocześniony. Obecnie zarządza nimi Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Łodzi (MPK – Łódź Sp. z o.o.) powstałe w 1992. Wszystkie udziały w kapitale zakładowym tej spółki objęła Gmina Łódź. Tramwaje w Łodzi jeżdżą z powodzeniem do dziś, należąc do najpopularniejszych środków transportu publicznego. W chwili obecnej funkcjonuje w Łodzi 17 miejskich oraz 4 regionalne. Z linii podmiejskich ocalała większość – linia do Konstantynowa i Lutomierska oraz najdłuższa linia tramwajowa w Europie - nr 46 do Ozorkowa. Zgierz z Pabianicami łączyła do 1 lipca 2008 jedna regionalna linia tramwajowa MPK nr 11, jedna z najdłuższych w Polsce. Obecnie do Zgierza kursują tramwaje linii 16, do Pabianic kursuje linia 41. W związku z planami przedłużenia trasy Łódzkiego Tramwaju Regionalnego do Zgierza i Pabianic, a być może również do Ozorkowa, możliwe są dalsze zmiany dotyczące komunikacji tramwajowej między Łodzią a miastami aglomeracji. Linię nr 10 obsługują od 2002 szybkie, niskopodłogowe Cityrunnery, a linię nr 11 obsługują od 2008 szybkie, niskopodłogowe wagony PESA – jedne z najnowocześniejszych tramwajów w Polsce.

Planowana jest dalsza rozbudowa sieci. Pod koniec 2012 roku ruszy planowana od lat przebudowa trasy W-Z (czyli linii "10"), wraz z wydłużeniem jej do osiedli Olechów i Janów i fabryki firmy Dell oraz z budową Dworca Tramwajowego "Centrum" na skrzyżowaniu z linią Łódzkiego Tramwaju Regionalnego, w samym centrum miasta. W tym celu część głównej arterii łącząca Retkinię z Widzewem, zostanie przeniesiona do podziemnego tunelu^[1]. Dość konkretny jest również plan linii w Nowym Centrum Miasta, wzdłuż ul. Węglowej.

Oprócz rozbudowy sieci, od wielu lat planuje się także likwidacje infrastruktury tramwajowej m.in na osiedlu Koziny, na ulicy Warszawskiej i na odcinku Szczecińska-Chochoła.

Przewoźnicy

Usługi przewozowe na liniach tramwajowych w Łodzi świadczy Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Łódź na podstawie umowy powierzenia.

Pętle tramwajowe

W Łodzi i okolicach miejsce, gdzie linia komunikacji miejskiej zawraca (w przypadku linii tramwajowych pętla lub trójkąt manewrowy), nazywane jest krańcówką.

Wykorzystywane w ruchu liniowym

Zapasowe (używane w razie remontów i awarii)

Zajezdnie i inne budynki wyposażone w sieć tramwajową

W 2012 roku nastąpią zmiany jeśli chodzi o stan własności poszczególnych obiektów.

Szczególne linie tramwajowe

Linia tramwajowa 0

Turystyczna linia tramwajowa, kursująca po Łodzi w sezonie wakacyjnym^[3]

W czerwcu 2003 KMST zaproponował MPK-Łódź Sp. z o.o. uruchomienie kursującej co niedzielę turystycznej linii tramwajowej, której obsługę mógłby stanowić tabor historyczny. Pomysł został pozytywnie zaopiniowany przez Zarząd Spółki i tak, 3 sierpnia 2003 uruchomiono tramwajową linię turystyczną "0", obsługiwaną historycznym składem 5N (#337) + 5ND (#644) z lat 1960–1961. MPK-Łódź zajęło się wydrukiem biletów oraz przydzieliło motorniczego.

Zabytkowe wagony 5N przeszły remont bieżący, podczas którego otrzymały nową powłokę lakierniczą oraz wymagane przez przepisy ruchu drogowego hamulce szynowe, kierunkowskazy i światła odblaskowe. Ponadto wagonom zmieniono numery taborowe na takie, jakie posiadały one podczas liniowej eksploatacji. Na silnikowy 5N wrócił numer 337 (dotychczas 100), a na doczepce 5ND pojawił się numer 644 zamiast 504. Odtworzono także oryginalne napisy na burtach oraz we wnętrzu wagonu, np. "nie rozmawiaj z motorniczym".

Po raz pierwszy od 1983 w łódzkich tramwajach pojawili się konduktorzy – wolontariusze KMST. Zadaniem konduktorów była nie tylko sprzedaż specjalnych biletów, ale także zamykanie drzwi oraz dbanie o porządek w wagonach.

Trasa

• 2003: ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO – Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE.
  Trasa powrotna: ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Żwirki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego - ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO
• 2004: ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO - Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE.
  Trasa powrotna: ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Gdańska, Kopernika, Żeromskiego, Politechniki, Wróblewskiego, Czerwona, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO
• 2005: ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO - Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE.
  Trasa powrotna: ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Zachodnia, Kościuszki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO
• 2006: ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO – Dąbrowskiego, pl. Niepodległości, Piotrkowska, Kościuszki, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE.
  Trasa powrotna: ZDROWIE – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Piotrkowska, pl. Niepodległości, Rzgowska, Dąbrowskiego – ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO
• 2007: ZDROWIE – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Północna, Zachodnia, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – WYCIECZKOWA.
  Trasa powrotna: WYCIECZKOWA – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Zachodnia, Ogrodowa, Północna, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE
  W związku z budową Łódzkiego Tramwaju Regionalnego wprowadzono nw. zmiany w trasach przejazdu:
  • od 11 sierpnia 2007:
    ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Franciszkańska, Wojska Polskiego, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – WYCIECZKOWA.
    Trasa powrotna: WYCIECZKOWA – Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Wojska Polskiego, Franciszkańska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE
  • od 19 września 2007:
    ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – WYCIECZKOWA.
    Trasa powrotna: WYCIECZKOWA - Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE
• 2008: ZDROWIE – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – WYCIECZKOWA.
  Trasa powrotna: WYCIECZKOWA - Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska – ZDROWIE
• 2009: ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska - WYCIECZKOWA
  Trasa powrotna: WYCIECZKOWA - Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Zielona, Legionów, Konstantynowska - ZDROWIE
• 2010: ZDROWIE - Konstantynowska, Legionów, Zielona, Kościuszki, Żwirki, Piotrkowska, Rzgowska - ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO
  Trasa powrotna: ZAJEZDNIA DĄBROWSKIEGO - Dąbrowskiego, Piotrkowska, Żwirki, Kościuszki, Zielona, Legionów, Konstantynowska - ZDROWIE
• 2011: ZDROWIE – Konstantynowska, Legionów, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska, Nowomiejska, Zgierska, Dolna, Łagiewnicka, Warszawska – WYCIECZKOWA

  Trasa powrotna: WYCIECZKOWA - Warszawska, Łagiewnicka, Dolna, Zgierska, Nowomiejska, Pomorska, Kilińskiego, Narutowicza, Zielona, Legionów, Konstantynowska - ZDROWIE

  (w oznaczonych kursach na trasie ZDROWIE – Konstantynowska, Zielona, Narutowicza, Kilińskiego, Pomorska – PLAC WOLNOŚCI).

Linia tramwajowa nr 43

Tramwaj linii nr 43 (linia lutomierska) kursuje z pętli przy ulicy Telefonicznej w Łodzi przez Konstantynów Łódzki do Lutomierska. Jest to linia licząca niespełna 30 km długości, a tym samym jest trzecią co do długości linią tramwajową w Polsce oraz jedną z najdłuższych w Europie. Do końca marca 2012 posiadała też wariant skrócony 43bis, kursujący na trasie Łódź Stoki – Konstantynów Łódzki oraz Łódź Stoki – Zdrowie. Zastąpiła go linia 9, wydłużona do Konstantynowa ze Zdrowia.

Trasa linii 9 i 43 na odcinku od al. Włókniarzy do Konstantynowa i Lutomierska przebiega wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 710.

Linia tramwajowa nr 46

Tramwaj linii nr 46 ("linia ozorkowska") kursuje z pętli w Parku na Zdrowiu w zachodniej części Łodzi, ulicami: Legionów, pl. Wolności, Nowomiejską, Zgierską, przez Zgierz do Ozorkowa. Jest to najdłuższa, licząca około 30 km długości, linia tramwajowa w Polsce oraz druga w Europie.

Koncesja na wybudowanie i eksploatację linii tramwajowej z Łodzi do Ozorkowa przyznana została Łódzkim Wąskotorowym Elektrycznym Kolejom Dojazdowym w 1913. Do budowy trasy przystąpiono w 1920, a uroczystość uruchomienia nastąpiła 9 kwietnia 1922 (niedziela palmowa). Co ciekawe, do kwietnia 1926 linia obsługiwana była trakcją parową. Od 1929 tabor dla linii stanowiły wozy zakupione w fabryce Lilpopa typu LRL. W latach siedemdziesiątych zastąpiono je tramwajami typu 2N i 5N, te zaś od 1989 pojazdami typu 102NaW oraz 803N.

18 stycznia 1986 linia 46 wydłużona została z centrum Ozorkowa od ulicy Wyszyńskiego, do nowo zbudowanej pętli przy ulicy Cegielnianej, po trasie zlikwidowanej na tym odcinku Kujawskiej Kolei Dojazdowej. Dalsze plany zakładały przedłużenie trasy do dworca kolejowego. Jednak zmiany polityczno-gospodarcze, jakie nastąpiły w Polsce po 1989 sprawiły, że z projektu zrezygnowano, a samej linii zaczęła zagrażać likwidacja.

1 listopada 1993 obsługę trasy od Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego przejęła spółka Międzygminna Komunikacja Tramwajowa, dysponująca wagonami typu 803N oraz 102NaW. Później sprowadziła z Niemiec tramwaje Düwag GT6, Düwag GT8 oraz Düwag GT8N, które zastąpiły większość wagonów 803N. Powstał wariant skrócony 46A kursujący na odcinku w granicach Łodzi, a linia została wydłużona z pętli przy ul. Północnej w Łodzi do osiedla Chocianowice na południowym krańcu miasta.

Od 1 kwietnia 2012 linię ponownie obsługuje MPK. Zlikwidowano wariant 46A, zmieniono też trasę. Obecnie zaczyna się ona w łódzkim parku na Zdrowiu. Wagony 803N oraz część Düwagów przeznaczono do złomowania (kilka wagonów 803N zostanie zachowanych w muzeum), a w zamian za nie, poza pozostałymi tramwajami z Niemiec, do obsługi linii skierowano pojedyncze wagony 805Na. Przywrócono również nocne połączenie tramwajowe do Ozorkowa. W zamian za autobus nocny 46bus (wprowadzony przez MKT w miejsce zlikwidowanej nocnej linii tramwajowej 101), MPK uruchomiło nocne kursy linii 46 skrócone do łódzkiego placu Wolności.

• 9 kwietnia 1922 – Uroczyste oddanie linii obsługiwanej w trakcji parowej – oznaczenie tablicami z nazwami miast.
• W maju 1926 – Uruchomienie linii w trakcji elektrycznej.
• 1930 – Oddanie Dworca Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych na Bałuckim Rynku.
• 1939 – W okresie okupacji wprowadzono dodatkowe oznaczenie numerem 40. Linie podmiejskie wydłużono do Placu Wolności.
• 1945 – powrócono do pierwotnego oznaczenia linii za pomocą tablic z nazwami miast
• 22 lipca 1951 – Oddano nową pętlę dla tramwajów podmiejskich przy ulicy Północnej.
• 1 stycznia 1956 – linię oznaczono numerem 46
• 18 kwietnia 1983 – W Ozorkowie linię skierowano do dworca Kujawskiej Kolei Dojazdowej.
• 18 stycznia 1986 – W Ozorkowie wydłużono trasę do nowo powstałej pętli przy ulicy Cegielnianej po trasie likwidowanej Kujawskiej Kolei Dojazdowej.
• 1 listopada 1993 – Obsługę linii przejęła Międzygminna Komunikacja Tramwajowa (MKT)
• 1 lutego 2004 – Wydłużenie trasy do pętla Chocianowice przez tereny Politechniki Łódzkiej.
• 1 sierpnia 2009 – Wydłużenie trasy do pętla Chocianowice-IKEA (Port Łódź).
• 1 kwietnia 2012 - Obsługę linii ponownie przejęło Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Łódź. Skierowano ją ulicą Legionów na pętlę Zdrowie i wprowadzono kursy nocne.

Linie tramwajowe

Układ stały

W niedziele na części linii, a także przez cały tydzień na linii 41 oraz na liniach 43 i 46 (tylko w razie braku możliwości wystawienia wagonu innego typu i w godzinach nocnych) kursują pojedyncze wagony typu Konstal 805Na. W pozostałych sytuacjach tramwaje tego typu kursują w składach dwuwagonowych.

Okresowo uruchamiane są linie:

• 0 – linia turystyczna, kursująca w okresie letnim, obsługiwana taborem zabytkowym we współpracy z KMST,
• D1, D2, D3... oraz inne oznaczenia literowe i literowo-cyfrowe - linie uruchamiane okazyjnie, w szczególności ze względu na dzień Wszystkich Świętych.

Remonty i zamknięcia

W przypadku prac drogowych, awarii i innych sytuacji sprawiających, że konieczne jest zamknięcie fragmentu sieci tramwajowej, wprowadzane są objazdy. Jeśli nie można wytyczyć objazdu lub nie miałoby to sensu (np. linia na trasie objazdowej pokrywałaby się z inną), linie są skracane - często do pętli normalnie nie wykorzystywanych w ruchu liniowym, jak Lodowa czy Radiostacja - lub zawieszane. Na odcinkach pozbawionych komunikacji tramwajowej uruchamiana jest zastępcza komunikacja autobusowa - linie oznaczone literą Z i numerem, np. Z3. W przypadku, gdy MPK-Łódź nie jest w stanie zapewnić taboru autobusowego w ilości wystarczającej do obsługi linii zastępczych, podpisywane są umowy z innymi przewoźnikami autobusowymi (np. PKS Łódź), którzy obsługują je jako podwykonawcy MPK. Bardzo rzadko stosowaną praktyką są zastępcze linie tramwajowe.

Linie tramwajowe do 31 grudnia 2000

Ciekawostki

• W Łodzi nie było tramwajów konnych jak w innych dużych miastach.
• W latach 1975–1998 łódzkie tramwaje wyjeżdżały poza granice ówczesnego województwa łódzkiego – linia 43 do Lutomierska w byłym województwie sieradzkim oraz linia 42 do Tuszyna (do likwidacji w 1978 roku) w byłym województwie piotrkowskim.
• Przed wielu laty istniały plany budowy linii tramwajowej z Łodzi do Piotrkowa Trybunalskiego (przedłużenie linii "tuszyńskiej"), Łasku (przedłużenie linii "pabianickiej") oraz Brzezin (obecne torowisko w ulicy Wojska Polskiego-ówczesnej Brzezińskiej oraz zburzony w 2006 roku wiadukt nad torami PKP na ulicy Brzezińskiej).
• Drugą co do długości linią w Polsce była do 1 lipca 2008 r. linia 11 (wśród motorniczych nazywana "linią trójmiejską") z Pabianic przez Łódź do Zgierza, a trzecią 43 z łódzkich Stoków przez Konstantynów Łódzki do Lutomierska.
• Linia nr 1 jest najkrótszą w Łodzi linią tramwajową. Liczy 9,6 km i prowadzi od pętli Chojny na ul. Kilińskiego przy Śląskiej do pętli na Dołach przy ul. Strykowskiej (przy Inflanckiej).

• Łódzkie tramwaje docierały również do Tuszyna i Rzgowa (linia nr 42/42bis) oraz do Aleksandrowa Łódzkiego (linia nr 44). Tramwaje dojeżdżały do Tuszyna do roku 1978, do Rzgowa do roku 1993, a do Aleksandrowa Ł. do roku 1991.
• Łódzkie tramwaje obsługiwały ponadto lokalną linię tramwajową w Pabianicach (linia 41bis w okresie późniejszym oznaczona P).
• Do dziś można spotkać pozostałości po linii 44 – na trasie między Łodzią a Aleksandrowem Łódzkim można zaobserwować przy drodze nieużywane tory tramwajowe lub stare, wolno stojące (często zarośnięte drzewami) słupy, służące kiedyś jako trakcja.
• 7 lipca 2007 ruszył I etap budowy Łódzkiego Tramwaju Regionalnego.
• Przy okazji prac nad Łódzkim Tramwajem Regionalnym odnaleziono przy ul. Piotrkowskiej fragment najstarszej łódzkiej szyny tramwajowej, pochodzącej z 1897 roku. Szyna o profilu Vignoles'a zawiera odlany napis: "Stahl Industrie Bochum 1897". Oznacza to, że powstała w hucie w niemieckim mieście Bochum. Szyna trafiła do Muzeum Komunikacji Miejskiej przy ul. Wierzbowej^[4].
• Od 3 września 2007 w obrębie przystanków autobusowych i tramwajowych obowiązuje zakaz palenia tytoniu.
• 1 lipca 2008 zakończono budowę pierwszego etapu Łódzkiego Tramwaju Regionalnego
• 1 sierpnia 2009 otwarto pętlę IKEA. To 29 pętla tramwajowa w Łodzi

Przypisy

Zobacz też

• Tramwaj
• Łódzki Tramwaj Regionalny
• MPK-Łódź
• Muzeum Komunikacji Miejskiej w Łodzi
• Klub Miłośników Starych Tramwajów w Łodzi
• Konstal (tramwaj)
• Cityrunner
• Herbrand
• Komunikacja miejska w Pabianicach

Linki zewnętrzne

• Witryna MPK-Łódź
• Łódzka Inicjatywa na Rzecz Przyjaznego Transportu
• Łódzkie tramwaje i autobusy
• Łódzka Galeria Transportowa
• Łódzkie krańcówki (pętle tramwajowe)
• Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz SA
• Nawigacja w komunikacji miejskiej

Planowane i
w budowie Zlikwidowane Niezrealizowane Tramwaje na Kresach