Unia personalna (łac. persona – osoba) – związek dwóch lub więcej państw posiadających wspólnego monarchę, prezydenta, lub inny organ władzy, przy zachowaniu przez te państwa odrębności prawnej, politycznej, a niekiedy także ustrojowej.

Historia

Unie personalne w historii Polski:

• unie polsko-czeskie:
  • 1003-1004. Bolesław I Chrobry, książę Polski był w l. 1003-1004 również księciem Czech.
  • 1300-1306. Wacław II, król Czech był w latach 1300-1305 królem Polski, zaś jego syn i następca na tronie czeskim Wacław III był z mocy prawa również królem Polski od 1305 do śmierci w 1306.
• unie polsko-węgierskie:
  • 1370-1382. Ludwik Węgierski król Węgier (jako Ludwik I Wielki) był w tym okresie również królem Polski.
  • 1440-1444 Władysław III Warneńczyk, król Polski i wielki książę litewski był też tym okresie równocześnie królem Węgier pod imieniem I. Ulászló
• Unia polsko-litewska z w latach 1385–1569 (z przerwą w latach 1440–1447 i 1492–1501). W 1569 gdy Polska i Wielkie Księstwo Litewskie połączyły się w jedno państwo - Rzeczpospolitą, unia personalna przekształciła się w unię realną.
• unia Polski i Francji pod berłem Henryka I Walezego - istniała jedynie formalnie w l. 1574-1575. Henryk III po śmierci brata Karola IX został w maju 1574 królem Francji "z prawa" (jako Henryk III). Opuścił Polskę udając się do Francji w czerwcu 1574, jednak nie zrzekł się tronu polskiego, formalnie jego panowanie w Polsce zakończyło się w maju 1575.^[1]
• unia polsko-siedmiogrodzka 1576-1586. Stefan Batory, książę Siedmiogrodu panował równocześnie w Rzeczypospolitej jako król Polski i wielki książę litewski.
• unia polsko - szwedzka 1592-1599. Zygmunt III Waza panował w Rzeczypospolitej jako król Polski i wielki książę litewski w l. 1587-1632, zaś jako król Szwecji (Sigismund) - w l. 1592-1599. Tytułu króla Szwecji używał do śmierci w 1632.
• unie polsko-saskie:
  • 1697-1763 (przerwą w l. 1706-1709). Książęta Saksonii byli jednocześnie władcami Rzeczypospolitej (królami Polski i wielkimi książętami litewskimi): August II (w Saksonii jako Fryderyk August I) w latach 1697-1706 i 1709-1733 i August III (w Saksonii jako Fryderyk August II) w l. 1734-1763.
  • 1807-1815 unia Księstwa Warszawskiego z Saksonią w l. - król Saksonii Fryderyk August III panował w Księstwie Warszawskim jako Fryderyk August I
• unia Rosji i Polski w l. 1815-1831 pod berłem cesarzy Rosji: Aleksandra I i Mikołaja I którzy równocześnie byli królami Polski (Królestwa Polskiego).

Unie personalne między innymi państwami:

• Unia kalmarska, kiedy to Dania, Szwecja i Norwegia miały wspólnego władcę w latach 1397 – 1523,
• unia angielsko-francuska. Henryk VI, król Anglii został też w r. 1431 koronowany na króla Francji i częściową władze w tym państwie pełnił do zakończenia wojny stuletniej w 1453. Królowie Anglii używali tytułu króla Francji od 1328 do 1603.
• unia Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego, Czech, Węgier, i Włoch. Zygmunt Luksemburski w latach 1431-1437 panował jednocześnie we wszystkich tych państwach.
• unia Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego i Hiszpanii. W latach 1519-1556 Karol V Habsburg panował jednocześnie w tych państwach (w Hiszpanii jako Karol I)
• unia Czech i Węgier. Władysław II Jagiellończyk panował równocześnie w tych dwóch państwach jako król w l. 1490 - 1516.
• Anglii i Szkocji pod berłem Stuartów w latach 1603–1649 i 1660–1707
• Unia iberyjska Hiszpanii i Portugalii pod berłem jednego monarchy w l. 1580–1640.
• Anglii z Holandią w latach 1688–1702,
• Wielkiej Brytanii z Irlandią w l. 1707-1800
• Wielkiej Brytanii z Hanowerem 1714-1837,
• Rosji i Zakonu Maltańskiego w l. 1799-1801 car Rosji Paweł I był też Wielkim mistrzem Suwerennego Zakonu Maltańskiego
• Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego z Cesarstwem Austrii z Franciszkiem I (Franciszkiem II)^[2] jako cesarzem tych dwóch państw (określanym przez to mianem dwucesarza) w latach 1804 -1806.
• Francji i Włoch. Cesarz Francuzów Napoleon I, w latach 1806-1814 z urzędu również współksiążę Andorry, panował w l. 1805 - 1814 jako król Włoch a wl. 1806-1814 był protektorem Konfederacji Reńskiej.
• unia szwedzko-norweska 1814-1905;
• unia brytyjsko-irlandzka 1921-1947. W 1921 Wolne Państwo Irlandzkie zostało ogłoszone dominium brytyjskim, zaś w 1937 ogłosiło pełna niepodległość. Oficjalnie w republikę przekształciło się w 1947.
• unia duńsko-islandzka 1918-1944. Islandia w 1918 uzyskała status niepodległego królestwa którego władcą był król Danii. w 1944 Islandia została ogłoszona republiką.

Współczesność

Współcześnie charakter unii personalnej mają:

• Związek byłych kolonii brytyjskich z metropolią w ramach Commonwealth realm. Monarcha Wielkiej Brytanii – jest obecnie również głową następujących państw: Australii, Antigui i Barbudy, Bahamów, Barbadosu, Belize, Grenady, Jamajki, Kanady, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyn, Tuvalu i Wysp Salomona.
  • W unii personalnej z Nową Zelandią znajdują się także stowarzyszone z nią państwa – Niue i Wyspy Cooka, których głową jest również królowa Elżbieta II w prawach monarchy Nowej Zelandii.
  • Brytyjski monarcha jest również głową dependencji korony brytyjskiej, podległych mu bezpośrednio jako następcy królów Anglii (co stanowi kontynuację unii personalnej tych terytoriów z Anglią), stanowiących de facto terytoria zależne Wielkiej Brytanii (zależność ta wynika bowiem z tradycji a nie jest zależnością de iure)^[3]. Są to: Wyspa Man, Jersey i Guernsey.
• związek Stolicy Apostolskiej z państwem Watykan, które w teorii stanowią dwa odrębne podmioty prawa międzynarodowego (w praktyce często utożsamiane jako jeden) zaś ich wspólną głową jest Papież^[4][5].
• związek Andory z Francją: Prezydent Francji jest również współksięciem Andory (wraz z współksięciem episkopalnym – biskupem Seo de Urgel).

Osoby pełniące funkcje głowy państwa w co najmniej dwóch państwach:

Unia personalna w tytulaturze

•  Fidżi - Tytuł królewski "Tui Viti" tradycyjnie przysługuje od 1878 monarchom brytyjskim. Mimo że 1987 Fidżi zostało ogłoszone republiką z prezydentem na czele, Wielka Rada Wodzów Plemiennych^[15] nadal honorowo uznaje królową Wielkiej Brytanii Elżbietę II jako "Tui Viti" bez realnej władzy w Fidżi. Sama królowa nie rości sobie prawa do tego tytułu pozostawiając tę kwestię decyzji obywateli Fidżi^[16].

•  Hiszpania - W pełnej tytulaturze króla Hiszpanii Jana Karola I po słowach Z Bożej łaski król Hiszpanii znajdują się m.in tytuły: król Portugalii i arcyksiążę Austrii, które są tradycyjnymi pozostałościami po czasach historycznego panowania władców Hiszpanii w tych państwach i obecnie nie wynikają z nich żadne roszczenia króla Hiszpanii o koronę

Unia personalna w kościołach

Przykłady unii personalnej funkcjonowały i funkcjonują obecnie również w strukturach kościelnych, kiedy to dwiema diecezjami kieruje jeden biskup lub dwiema parafiami (zborami) jeden proboszcz (pastor). Takie sytuacje miały lub mają miejsce również w Polsce w różnych Kościołach:

Kościół Rzymskokatolicki

Diecezje:

• 1821 - 1946 - unia personalna aeque principaliter metropolii gnieźnieńskiej z metropolią poznańską ze wspólnym arcybiskupem metropolitą noszącym tytuł prymasa^[17]
• 1938 - 1992 - (zatwierdzona w 1946) unia personalna ad personam metropolii gnieźnieńskiej z metropolią warszawską ze wspólnym arcybiskupem metropolitą noszącym tytuł prymasa^[18]
• Arcybiskup Metropolita warszawski - obecnie abp. Kazimierz Nycz - jest równocześnie ordynariuszem wiernych Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego na terenie całej Polski.

Parafie:

• W l .1610-1905 unią personalną (wspólny proboszcz) były związane dwie parafie diecezji tarnowskiej: Parafia Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny w Odporyszowie i Parafia Ducha Świętego w Żabnie^[19].
• Od 1933 unią personalną są powiązane dwie parafie dekanatu wągrowieckiego Archidiecezji gnieźnieńskiej: Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Łeknie i Parafia św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim ze wspólnym proboszczem^[20].
• W 1991 w Sopocie została zawiązana unia personalna między Parafią św. Jerzego dekanatu Sopot archidiecezji gdańskiej a parafią wojskową dekanatu Marynarki Wojennej Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego - które mają wspólnego proboszcza i użytkują wspólną świątynię^[21].
• W 2011 unią personalną zostały objęte dwie parafie metropolii gnieźnieńskiej: funkcję proboszcza parafii w NMP Różańcowej w Jabłówku objął proboszcz parafii w św. Urszuli Ledóchowskiej w Lubostroniu^[22].

Inne Kościoły:

• W l. 1804-1838 unią personalną były związane parafie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Ustroniu i Goleszowie^[23].

• Od 2004 w Kościele Ewangelicko-Metodystycznym w RP istnieje unia personalna między zborem w Krakowie a zborem w Tarnowie którym przewodniczy ten sam pastor.

Zobacz też

• Głowa państwa
• unia realna
• unia dynastyczna
• Unie personalne w historii Polski
• diarchia

Przypisy