Włodzimierz Tetmajer

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy polskiego malarza. Zobacz też: Tetmajer.
Panteon Wielkich Polaków, polichromia na sklepieniu kaplicy św. Zofii, katedra na Wawelu
Alegoria Polski umarłej (1909), katedra św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu
Polichromia na sklepieniu prezbiterium kościoła Bożego Ciała w Bieczu

Włodzimierz Tetmajer (ur. 31 grudnia 1861 w Harklowej koło Nowego Targu, zm. 26 grudnia 1923 w Bronowicach koło Krakowa) – polski malarz i grafik, jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski; działacz polityczny; pisarz. Brat przyrodni poety Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Biografia

W latach 1875–1886 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, następnie krótko w Wiedniu, w latach 1886–1889 w Monachium i w Académie Colarossi w Paryżu oraz w latach 1889–1895 u Jana Matejki.

W 1890 ożenił się z Anną Mikołajczykówną, córką chłopa z Bronowic, gdzie zamieszkali w drewnianym, krytym strzechą domu z drewnianym gankiem, typowym dworku końca XIX w. Częstym gościem Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach był poeta Lucjan Rydel, który za żonę wybrał sobie siostrę Anny Tetmajerowej, Jadwigę Mikołajczykównę. Uroczystości weselne tej pary (20 listopada 1900 w domu Tetmajerów) zostały przedstawiony w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego; Tetmajer został w nim uwieczniony jako Gospodarz. Na osobie Włodzimierza Tetmajera wzorowana była także postać głównego bohatera noweli Bajecznie kolorowa (1897) I. Maciejowskiego-Sewera[1].

W 1911 r. Włodzimierz Tetmajer został posłem do parlamentu austriackiego z ramienia Polskiego Stronnictwa Ludowego. W grudniu 1913 r., w trakcie rozłamu w PSL opowiedział się po stronie orientacji solidarystycznej i niepodległościowej. Był współzałożycielem PSL "Piast". Był także współtwórcą "Strzelca" i organizował jego ćwiczenia w Bronowicach. W dniach 25-26 sierpnia 1912 r. uczestniczył w zjeździe irrendystów w Zakopanem. Wszedł do zarządu Polskiego Skarbu Wojskowego. W dniu 10 listopada 1912 r. przewodniczył obradom założycielskiego zebrania Tymczadsowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, a następnie uczestniczył w jej pracach. Po wybuchu wojny został delegowany do Naczelnego Komitetu Narodowego. W dniu 28 maja 1918 r. wszedł w skład Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie. W styczniu 1919 r. wyjechał na konferencję pokojową w Paryżu, gdzie wraz z Mikołajem Reyem pośredniczył w negocjacjach między zespołem R. Dmowskiego a przedstawicielami J. Piłsudskiego. W okresie wojny polsko - bolszewickiej działał w Komitecie Obrony Państwa na terenie Małopolski Zachodniej jako kierownik sekcji propagandy, pełnomocnik warszawskiej Rady, a wreszcie prezes[2].

Włodzimierz Tetmajer zaprojektował także odznakę oficerską Związków Strzeleckich (tzw. parasol)[3].

Najsłynniejszym jednak czynem politycznym W. Tetmajera była zgłoszona przez niego rezolucja uchwalona przez Koło Polskie w parlamencie wiedeńskim, a następnie 28 maja 1917 r. przez tzw. Koło Sejmowe w Krakowie stwierdzająca, że jedynym dążeniem narodu polskiego jest odzyskanie niepodległej zjednoczonej Polski z dostępem do morza[4][5][6].

W 1921 założył w Wąbrzeźnie Polski Instytut Narodowy, mający bronić spraw polskich na Pomorzu.

Aktem nominacyjnym z dnia 2 sierpnia 1921 r. naczelnik państwa Józef Piłsudski na zasadzie art. 6 Ustawy z dn. 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu Orderu "Odrodzenia Polski" powołał Włodzimierza Tetmajera w charakterze członka do Kapituły tegoż Orderu[7].

Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 grudnia 1930 r. Włodzimierz Przerwa-Tetmajer został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Niepodległości za pracę w dziele odzyskania niepodległości[8].

W dowód uznania zasług położonych w walkach o wieczyste prawa Śląska piastowskiego Kapituła Gwiazdy Górnośląskiej dyplomem z maja 1931 r. nadała ś.p. Włodzimierzowi Tetmajerowi za udział w powstaniach na Górnym Śląsku Gwiazdę Górnośląską[9].

Twórczość[10]

Malował głównie wiejskie sceny rodzajowe (Zaloty[11], Święcone w Bronowicach[12], Żeńcy, Orka), a także pejzaże, polichromie kościelne (m.in. w kaplicy królowej Zofii w katedrze na Wawelu, w katedrze w Sosnowcu, w kaplicy Pod Orłami w katedrze św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu[13], kolegiacie Bożego Ciała w Bieczu).

Od 1897 Włodzimierz Tetmajer był członkiem Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka", następnie grupy Zero, a także założycielem Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. W 1892 r. W. Tetmajer otrzymał od grona profesorskiego Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie złoty medal dla wybitnych studentów oraz roczne stypendium do Włoch. W 1894 r. obrazy artysty wysłano wraz z innymi płótnami na wystawy do San Francisco i Chicago. Zostały wyróżnione srebrnymi medalami. W 1899 r. Włodzimierz Tetmajer wstąpił do wiedeńskiego stowarzyszenia artystów Secesja. W 1911 r. Włodzimierz Tetmajer otrzymał od Akademii Umiejętności nagrodę za całokształt działalności artystycznej[14].

Działalność literacka Włodzimierza Tetmajera[15][16][17][18] obejmuje m.in. tom utworów prozą Noce letnie[19] (wyd. 1902, m.in. opowiadanie W noc majową), poemat epicki Racławice (wyd. 1916), tom utworów publicystycznych Silva rerum (wyd. 1914), tom poezji Marsz Skrzyneckiego (wyd. 1916) oraz poświęcony pamięci Jana Kazimierza Przerwy-Tetmajera[20], który zginął w walkach pod Stanisławczykiem w czasie wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., tom poezji Przeznaczenie. Syna mojego pamięci (wyd. pośmiertnie, 1926). Dramat Tetmajera pt. Piast, drukowany we fragmentach w EPITAPHIUM Ignacego Maciejowskiego Sewera (druk UJ 1902), został wystawiony w 1916 na scenie Teatru Miejskiego w Krakowie za dyrekcji L. Rydla[21].

Włodzimierz Tetmajer opracował Gody i Godnie Święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem wydane w 1898 r. przez Komisję Antropologiczną Akademii Umiejętności w Krakowie oraz wydany w 1907 r. Słownik bronowicki (Zbiór wyrazów i wyrażeń używanych w Bronowicach pod Krakowem)[22].

Włodzimierz Tetmajer projektował scenografie do przedstawień Teatru Miejskiego w Krakowie: Złotej Czaszki, Kordiana (1899 r.) i Snu srebrnego Salomei (1900 r.) J. Słowackiego, Betlejem polskiego L. Rydla (1905 r.), Rycerzy północy H. Ibsena (1907 r.) i Kościuszki pod Racławicami W. L. Anczyca (1911 r.)[23] a także robił ilustracje do książek m.in. do Galicji przedstawionej słowem i ołówkiem (1892) oprac. przez B. Limanowskiego[24], Biedronie Sewera (wyd. nakładem K. Grendyszyńskiego, Petersburg 1896), Poezyi Katulla (wyd. Druk W. L. Anczyca, Kraków 1898), Zawiszy Czarnego K. Tetmajera (wyd. Gebethner i Spółka, 1901), Betleem Polskiego L. Rydla (wyd. D. E. Friedlein, Kraków 1906).

Włodzimierz Tetmajer walnie przyczynił się do rozwinięcia talentu Antoniego Kucharczyka – wiejskiego poety-samouka. Napisał też przedmowę do jego książki.

  • Muzykanci w Bronowicach, 1891

  • Dorobek (Rodzina artysty), 1905

  • Wiosna w Bronowicach, ok. 1909

Przypisy

  1. ↑ Epoki literackie 8. Modernizm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 249.
  2. ↑ R. Węgrzyniak, "Encyklopedia Wesela Stanisława Wyspiańskiego", wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001 r., s. 147
  3. ↑ "Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego", opr. zbiorowe, wyd. Demart SA, Warszawa 2008, s. 14, 382
  4. ↑ J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, s. 310-313.
  5. ↑ "Powstanie II Rzeczypospolitej: wybór dokumentów 1866-1925" pod red. Haliny Janowskiej i Tadeusza Jędruszczaka, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1981 r., s. 340
  6. ↑ Janusz Cisek, Marek Cisek, "Do niepodległości", wyd. Świat Książki, Warszawa 2008, s.22
  7. ↑ Włodzimierz Przerwa-Tetmajer "W noc wigilijną", opracowanie i wstęp Józef Dużyk, Biblioteka Stowarzyszenia Autorów Polskich tom III, seria: Nieznane rękopisy, Prowincjonalna Oficyna Wydawnicza "Exartim", Bochnia - Kraków 1992, s. 14 (fotokopia aktu nominacyjnego)
  8. ↑ J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, wkładka przed s. 193 (fotokopia pisma Przewodniczącego Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości).
  9. ↑ J. Dużyk, "Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze", wyd. II poszerzone, Wydawnictwo Czuwajmy, Kraków 1998, ilustracja nr 31 (fotokopia dyplomu)
  10. ↑ ks. Józef Andrzej Nowobilski, "Włodzimierz Tetmajer", Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera, Wydawnictwo Czuwajmy, Kraków 1998
  11. ↑ "Malarstwo polskie", kierownik red. encyklopedii PWN Danuta Borowska-Mostafa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2009, s. 156
  12. ↑ Beata Jankowiak-Konik, "Poznajemy. Malarstwo polskie", wyd. Demart SA, Warszawa 2011, s. 46-49
  13. ↑ J. Nowobilski, Sakralne malarstwo ścienne Włodzimierza Tetmajera, Kraków 1994, s. 80.
  14. ↑ M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]" w ramach serii "Kolekcja: ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., 2007 r., s. 91
  15. ↑ J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, s. 119, 193-204, 234-237, 349, 378-379.
  16. ↑ S. Dziedzic "Włodzimierz Tetmajer" w "Historia Literatury Polskiej. VII Młoda Polska. Część druga" pod red. dr A. Skoczek, Wydawnictwo SMS, Bochnia-Kraków-Warszawa, MMVI, s. 345, 346, 356, 357, 359
  17. ↑ Julian Krzyżanowski, "Neoromantyzm polski 1890-1918", wyd. 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 1980 r., s. 432
  18. ↑ Leokadia Pośpiechowa, "Twórczość literacka Włodzimierza Tetmajera", nakł. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974
  19. ↑ kpbc.umk.pl. [dostęp 2011-09-22].
  20. ↑ J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Kraków: Wydawnictwo "Czuwajmy", 1998, wyd. II poszerzone, s. 342-348
  21. ↑ J. Dużyk, Sława, Panie Włodzimierzu. Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
  22. ↑ M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]", w ramach serii: "Kolekcja. Ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 85
  23. ↑ R. Węgrzyniak, "Encyklopedia Wesela Stanisława Wyspiańskiego", wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001 r., s. 147
  24. ↑ M. Czapska-Michalik, "Włodzimierz Tetmajer [1862-1923]", w ramach serii: "Kolekcja. Ludzie, czasy, dzieła", wyd. Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007, s. 62

Linki zewnętrzne