Ludzki wirus niedoboru odporności, HIV (ang. human immunodeficiency virus) – wirus z rodzaju lentiwirusów, z rodziny retrowirusów. Atakuje głównie limfocyty T-pomocnicze (limfocyty Th). Wiriony mają budowę kulistą i otoczone są otoczką lipidową, zawierającą liczne białka (glikoproteiny: gp120 u HIV-1 i HIV-2 oraz gp41 u HIV-1 i gp36 u HIV-2). Pod osłonką znajduje się płaszcz białkowy, czyli kapsyd, kryjący materiał genetyczny wirusa (RNA) i enzymy: odwrotną transkryptazę, integrazę. Wywołuje AIDS^[1]. Dotychczas poznano 2 typy wirusa:

• HIV-1
• HIV-2

Historia, odkrycie i nagroda Nobla

Jest dyskutowane, kto jako pierwszy wyizolował wirus HIV. Uznaje się, że był to zespół Luca Montagniera (1983) pracujący w Instytucie Pasteura. W 1984 roku wirus został wyizolowany przez zespół Roberta Gallo w USA. Wyizolowane wirusy były identyczne i w końcu zostały nazwane HIV. W 1986 roku we Francji wyizolowano drugi typ wirusa (HIV-2), u pacjenta chorego na AIDS i leczącego się w Europie. HIV-2 jest bardziej podobny do wirusów SIV (z ang. simian immunodeficiency virus) zachodnioafrykańskiej małpy mangaby szarej Cercocebus atys niż do HIV-1.

Za odkrycie (wyizolowanie) w 1983 roku wirusa HIV Luc Montagnier wspólnie z Françoise Barré-Sinoussi otrzymali w 2008 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny.

HIV należy obecnie do najlepiej poznanych wirusów, ale charakteryzuje się dużą zmiennością, która może się objawiać nawet u jednego pacjenta (w różnych okresach rozwoju choroby). HIV wykazuje tropizm w stosunku do komórek posiadających na swojej powierzchni antygeny CD4 czyli do limfocytów T pomocniczych, makrofagów i komórek mikrogleju. Przy zakażeniu drogą płciową infekcji ulegają najpierw makrofagi^{potrzebne źródło}. Przy zakażeniu poprzez krew infekcji ulegają jako pierwsze limfocyty T, co skutkuje ostrzejszym przebiegiem choroby.

Może być przenoszony drogą płciową (przez stosunek z zakażoną osobą), lub poprzez transfuzję zakażonej krwi, używanie igieł zanieczyszczonych krwią zakażonych osób (narkomani) oraz łożysko lub krew w trakcie porodu (zakażenie okołoporodowe), a także z mlekiem matki. Okres inkubacji wynosi od 0,5 do 3 lub nawet więcej lat. Swoiste przeciwciała pojawiają się już po 3-8 tygodniach, niekiedy dużo później. Są one wykorzystywane do diagnozowania AIDS i nosicielstwa HIV. Podejrzenie zachorowania na AIDS stawia się na podstawie m.in. następujących objawów, zwanych chorobami wskaźnikowymi dla AIDS:

• zapalenie płuc,
• grzybica układu pokarmowego,
• nowotwory,
• mięsak Kaposiego.

Z kolei podejrzenie zakażenia wirusem HIV można postawić wyłącznie poprzez wykonanie specjalistycznych testów:

• na przeciwciała wirusa we krwi, tzw. test przesiewowy lub ELISA – najczęściej wykonywany;
• wykrywającego istnienie białek specyficznych dla wirusa we krwi, tzw. test potwierdzający lub Westernblot – test wykonywany w przypadku dwukrotnego dodatniego wyniku testu na przeciwciała wirusa celem potwierdzenia zakażenia;
• hodowlę w materiale pacjenta RNA wirusa – metoda skomplikowana, wykonywana rzadko^{potrzebne źródło}.

Epidemiologia

W Polsce od 1985 roku prowadzone przez Państwowy Zakład Higieny badania epidemiologiczne stwierdzają 12.068 zakażeń HIV obywateli Polski (stan na 31 grudnia 2008^[3]). 45% (5.476) zakażeń było związane z zażywaniem narkotyków, a w ponad 40% przypadków zachorowań – nie znamy prawdopodobnej przyczyny zakażenia. Liczba potwierdzonych osób HIV-pozytywnych stanowi 0,032% ludności Polski; dla porównania w Rosji wedle szacunków UNAIDS z HIV żyje nawet 2% populacji.

Wykrywanie HIV

Wielu ludzi HIV-pozytywnych jest nieświadomych zakażenia wirusem^[4]. W Afryce przebadano mniej niż 1% aktywnej seksualnie populacji miejskiej, a procent ten jest jeszcze mniejszy w wypadku populacji wiejskiej^[4]. Tylko 0,5% kobiet w ciąży odwiedzających miejskie ośrodki zdrowia zostało przebadane lub uzyskało poradę w tym zakresie^[4]. Jeszcze niższy procent dotyczy kobiet odwiedzających ośrodki wiejskie^[4]. Dawcy krwi mogą być nieświadomi zakażenia i dlatego ich krew oraz uzyskiwane preparaty krwiopochodne używane w służbie zdrowia i badaniach naukowych są rutynowo badane przesiewowo w kierunku HIV^[5].

Badanie w kierunku HIV-1 rozpoczyna się wstępnym badaniem przesiewowym metodą immunoenzymatyczną (ELISA), które służy do wykrycia przeciwciał anty-HIV-1. Próbki z brakiem reakcji we wstępnym teście ELISA są uważane za HIV-negatywne, o ile nie wystąpi nowa ekspozycja na zakażonego partnera lub partnera o nieznanym statusie HIV. Próbki, w których test ELISA wyszedł pozytywnie, są sprawdzane podwójnie^[6]. Jeśli wynik obu testów jest dodatni, to próbka zostaje określona jako powtarzalnie dodatnia i zostaje poddana badaniom potwierdzającym z użyciem bardziej swoistych testów uzupełniających (np. Western blot oraz rzadziej testem immunofluorescencji (IFA)). Tylko próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA i wychodzą pozytywnie w IFA lub dają reakcję w Western blocie, są uważane za HIV-pozytywne i wskazują na zakażenie HIV. Próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA, mogą dawać nieokreślone wyniki w Western blocie, co może wynikać zarówno z niepełnej odpowiedzi humoralnej u osoby zakażonej, jak i nieswoistych reakcji u osoby niezakażonej^[7]. Test IFA nie jest szeroko stosowany, chociaż może potwierdzić zakażenie w takich niejasnych przypadkach. Ogólnie biorąc, druga próbka powinna zostać pobrana po dłużej niż miesiącu i przebadana u osób z nieokreślonym wynikiem w Western blocie. W niepewnych sytuacjach w postawieniu rozpoznania mogą pomóc badania w kierunku kwasów nukleinowych wirusa, ale są one znacznie słabiej dostępne^[6]. Dodatkowo próbki mogą dostarczyć nieokreślonych wyników jeśli zostaną pobrane w niewystarczającej objętości. W takich przypadkach pobiera się drugą próbkę do badania.

Mity dotyczące HIV

W społeczeństwie istnieje mnóstwo mitów i zakłamań^{potrzebne źródło} na temat sposobu roznoszenia się wirusa jak i osób seropozytywnych; oto kilka z nich:

• "HIV i AIDS to to samo". HIV jest wirusem, który może wywołać chorobę AIDS. Nosiciele HIV mogą żyć latami bez objawów klinicznych choroby. Obecnie (2006) stosowane terapie antyretrowirusowe pozwalają zahamować rozwój AIDS u nosicieli HIV, aczkolwiek są bardzo kosztowne (powyżej 1000 EUR miesięcznie).
• "Nie ma ryzyka podczas stosunku płciowego dwóch osób zainfekowanych HIV". Podczas takiego stosunku może dojść do tzw. nadkażenia, superinfekcji, co może znacznie skomplikować i utrudnić terapię antywirusową.
• "Infekcje HIV dotyczą tylko homoseksualistów i narkomanów".
• "HIV można zakazić się przez ukąszenie komara, wspólne przebywanie w jednym pomieszczeniu, dotyk". Jest to niemożliwe, zostało udowodnione, że żaden owad nie jest w stanie przenosić wirusa HIV.^[8]
• "Kobieta zakażona HIV nie może urodzić zdrowego dziecka". HIV jest czasami zdolny przenieść się na płód albo zakazić dziecko podczas porodu, ale nie zawsze. Ryzyko takiego zakażenia wynosi 20-30%. Poród przez cesarskie cięcie oraz odpowiednie leki przeciwwirusowe zmniejszają prawdopodobieństwo nawet do 1-2%.
• "Można zakazić się przez pocałunek". Może to jednak nastąpić poprzez krew w przypadku ranek na wargach.
• "Wirus HIV jest świadomym wytworem człowieka." Wirusy HIV-1 i HIV-2 występują naturalnie w populacjach małp afrykańskich, odpowiednio: szympansów i mangab szarych^[9]. Przyjmuje się, że ludzka epidemia powstała w wyniku przeniesienia małpich wirusów do populacji ludzkiej^[10]. Najprawdopodobniej miało to związek z częstą w niektórych regionach Afryki praktyką polowania na małpy w celach konsumpcyjnych – uważa się, że poprzez skaleczenie do krwiobiegu jednego z myśliwych dostała się krew świeżo upolowanego zwierzęcia, w konsekwencji zaraził się on wirusem HIV.
• Seks z prezerwatywą to seks bezpieczny. Twierdzenie, że prezerwatywa zabezpiecza przed zakażeniem jest nieprawdziwe. Nie eliminuje ona ryzyka zakażenia ale znacznie je zmniejsza^[11].

Zapobieganie zakażeniom HIV

Całkowitą ochronę przed zakażeniem zapewnia jedynie wyeliminowanie wszelkich zachowań umożliwiających zakażenie. Przed zakażeniem HIV całkowicie chroni abstynencja seksualna lub odbywanie stosunków tylko z niezakażonymi osobami. Jednocześnie należy uniemożliwić zakażenie się przez krew, czyli powstrzymanie się od zażywania narkotyków przyjmowanych dożylnie lub używanie sterylnych igieł i strzykawek^[12]

W pewnym stopniu ochroną podczas kontaktu seksualnego przed wirusem HIV i innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową są prezerwatywy^[13]. Światowa Organizacja Zdrowia WHO podaje, że skuteczność prezerwatyw w zapobieganiu HIV to 80-95%^[14]. Jak zaznacza WHO: "To oznacza, że używanie prezerwatyw chroni przed 80% do 95% zakażeń wirusem HIV, które pojawiłyby się gdyby prezerwatywy nie zostały użyte"^[14]. Polskie Krajowe Centrum do spraw AIDS opierając się na innych badaniach podaje, że skuteczność prezerwatyw wynosi 90-95%^[12][15]. Susan C Weller i

Karen Davis-Beaty, autorki innego dużego przeglądu badań stwierdzają, że skuteczność prezerwatyw wynosi średnio 80%[16]. Krajowe Centrum ds. AIDS przestrzega, że używanie środków plemnikobójczych takich jak globulki albo prezerwatyw ze środkiem plemnikobójczym może powodować podrażnienie błony śluzowej pochwy i tym samym ułatwić zakażenie wirusem HIV[12]. Mimo że żadne badanie nie pokazało, że prezerwatywy są skuteczne w 100% w zapobieganiu HIV, to trzeba pamiętać, że użycie prezerwatywy zawsze daje większe bezpieczeństwo, niż nieużycie żadnej ochrony[17].

Do grupy zachowań ryzykownych należy np. uprawianie seksu bez zabezpieczenia czy korzystanie z niezabezpieczonych strzykawek przez różne osoby^{[14][12][15][16]}.

Zobacz też

• Profilaktyka poekspozycyjna HIV

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Krajowe Centrum ds. AIDS
• pozytywni.net - serwis społecznościowy dla nosiciceli oraz ich przyjaciół
• Fundacja Pozytywni w Sieci - fundacja wspierająca osoby zakażone HIV AIDS w Polsce i na Świecie
• CD4 - Kompendium wiedzy o HIV