Wymiar sprawiedliwości w Polsce

Skocz do: nawigacji, szukaj

Wymiar sprawiedliwości w Polsce – wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują – jak określa Konstytucja – sądy: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. Tym samym trybunały znajdują się poza strukturą polskiego wymiaru sprawiedliwości, jednak w szerokim ujęciu termin wymiar sprawiedliwości odnosi się również do nich. W mediach często, acz błędnie, do organów wymiaru sprawiedliwości zaliczana jest także prokuratura, tymczasem prokurator (nie: prokuratura) jest organem ścigania, podobnie jak np. policja.

Sądy

Spośród organów sprawujących wymiar sprawiedliwości wyróżnia się[1]:

Ponadto na czas wojny Konstytucja dopuszcza powołanie sądów wyjątkowych lub ustanowienie trybu doraźnego[2]. Postępowanie sądowe jest przynajmniej dwuinstancyjne[3].

Podstawy prawne

Naczelnymi ustawami, które normują ustrój wymiaru sprawiedliwości w Polsce są:

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
  • Prawo o ustroju sądów powszechnych z 27 lipca 2001 r.
  • Prawo o ustroju sądów wojskowych z 21 sierpnia 1997 r.
  • Prawo o ustroju sądów administracyjnych z 25 lipca 2002 r.
  • Ustawa z dnia 23 listopada 2002 roku o Sądzie Najwyższym
  • Ustawa z dnia 27 lipca 2001 roku o Krajowej Radzie Sądownictwa
  • Ustawa o Trybunale Stanu z 26 marca 1982 r.
  • Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym z 1 sierpnia 1997 r.

Sędziowie

Sędziów powołuje Prezydent, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieokreślony[4]. Nie mogą należeć do partii politycznych ani związków zawodowych[5], są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom[6]. Przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobista[7]. Sędziowie są też nieusuwalni[8], a złożenie ich z urzędu lub zawieszenie wymaga orzeczenia sądu[9]. Udział pozostałych obywateli w wymiarze sprawiedliwości określony jest ustawowo[10] i sprowadza się do stosowania systemu sądu ławniczego w I instancji w sądach powszechnych i wojskowych[11].

Sąd Najwyższy

Siedziba Sądu Najwyższego
 Osobny artykuł: Sąd Najwyższy (Polska).

Sąd Najwyższy (SN) jest organem nadzorczym wobec sądów powszechnych i wojskowych[12]. Na jego czele stoi Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, powoływany na sześcioletnią kadencję przez Prezydenta Rzeczypospolitej, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego[13]. Sąd podzielony jest na cztery izby: Cywilną, Karną, Wojskową oraz Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych[14]. Oprócz Zgromadzenia Ogólnego drugim organem samorządu sędziowskiego jest Kolegium Sądu Najwyższego[14].

Sądownictwo powszechne

 Osobny artykuł: Sądy powszechne.

Sądownictwo powszechne jest trójszczeblowe[15]. Na jego strukturę składają się sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne[15]. Sądy powszechne orzekają w zakresie prawa karnego, cywilnego, pracy, gospodarczego i rodzinnego[15]. Do 2001 istniały także kolegia ds. wykroczeń, jednak Konstytucja zniosła ich funkcjonowanie[15].

Sądownictwo wojskowe

 Osobne artykuły: Sądownictwo wojskowe i Sądownictwo Wojska Polskiego.

Sądy wojskowe są sądami karnymi, orzekającymi przede wszystkim w sprawach przestępstw popełnianych przez żołnierzy czynnej służby wojskowej[16]. Strukturę sądownictwa wojskowego stanowią sądy garnizonowe i wojskowe sądy okręgowe[16]. Jako II instancja lub sąd kasacyjny występuje Izba Wojskowa Sądu Najwyższego[16].

Sądownictwo administracyjne

 Osobne artykuły: Sąd administracyjny i Naczelny Sąd Administracyjny.

Sądownictwo administracyjne istniało już w II Rzeczypospolitej, zniesiono je jednak po II wojnie światowej[17]. Jego stopniowe przywracanie rozpoczęło się w 1980 roku, wraz z utworzeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA)[17]. Obecna Konstytucja wprowadziła zasadę dwuinstancyjności, co zaowocowało utworzeniem wojewódzkich sądów administracyjnych orzekających w I instancji. Sądy administracyjne zajmują się kontrolą legalności decyzji administracyjnych zarówno wobec władzy rządowej, jak i samorządowej[18]. Prezesa NSA powołuje Prezydent na sześcioletnią kadencję, spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego[19].

Krajowa Rada Sądownictwa

 Osobny artykuł: Krajowa Rada Sądownictwa.

Krajowa Rada Sądownictwa jest organem powołanym w celu ochrony niezależności sądów i niezawisłości sędziów[20]. Składa wnioski do Prezydenta o powoływanie sędziów[4]. Ma prawo występowania do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach zgodności aktów normatywnych z ustawą zasadniczą w zakresie dotyczącym sądownictwa[21]. W skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodzą[22]: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, osoba powoływana przez Prezydenta, 15 sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych, czterech posłów i dwóch senatorów. Kadencja członków wybranych trwa cztery lata[23]. Przewodniczący i dwóch jego zastępców wybierani są spośród członków Rady[24].

Trybunały

Budynek Trybunału Konstytucyjnego
Sala rozpraw Trybunału Konstytucyjnego

Trybunał Konstytucyjny

 Osobny artykuł: Trybunał Konstytucyjny.

Historia

Sądowa kontrola zgodności ustaw z konstytucją w Polsce jest zjawiskiem nowym. Dominująca w Europie Środkowo-Wschodniej przed II wojną światową francuska doktryna konstytucjonalizmu stała na straży obrony praw parlamentu, a sądową kontrolę efektów jego prac uznawała za naruszenie tychże praw. W związku z tym Konstytucja marcowa nie stworzyła organu o takiej kompetencji, a trwające w latach 20. prace w tym zakresie nie przyniosły rezultatów. Podobnie Konstytucja kwietniowa nie wniosła w tej dziedzinie żadnych nowych rozwiązań. Z kolei po zakończeniu II wojny światowej w Polsce, podobnie jak w pozostałych krajach bloku wschodniego dominowała doktryna sowiecka, która procedury sądowego badania konstytucyjności ustaw uznawała za wytwór konstytucjonalizmu burżuazyjnego. Pierwsze propozycje powołania takowego organu pojawiły się w latach 70., jednak swój wyraz znalazły one dopiero w noweli konstytucyjnej z 26 marca 1982 roku. Stosowna ustawa uchwalona została 29 kwietnia 1985 roku[25]. Początkowo władza Trybunału Konstytucyjnego (TK) była silnie ograniczona, przewidziano np. możliwość odrzucania jego wyroków przez Sejm. W latach 90. orzecznictwo Trybunału stanowiło istotne uzupełnienie luk i wątpliwości konstytucyjnych zaistniałych w polskim systemie politycznym w związku z brakiem nowej konstytucji. Obecna pozycja Trybunału uregulowana jest Konstytucją z 1997 oraz Ustawą z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym[26].

Pozycja ustrojowa i rola

Obecnie Trybunał Konstytucyjny stanowi część władzy sądowniczej[27]. Jego orzeczenia mają moc obowiązującą i są ostateczne[28]. Zapadają większością głosów[29] i wchodzą w życie z dniem ich ogłoszenia[30]. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach następujących[31]:

  • zgodność ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją;
  • zgodność ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagały zgody wyrażonej ustawowo;
  • zgodność przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami;
  • skarga konstytucyjna;
  • rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi organami państwa[32];
  • rozpatrywanie pytań prawnych skierowanych od sądów[33];
  • rozstrzyganie o przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej na wniosek Marszałka Sejmu i powierzanie Marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej[34];
  • zgodność celów lub działalności partii politycznych z Konstytucją[35].

Skład

W skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi 15 sędziów. Pochodzą oni z wyboru indywidualnego, którego dokonuje Sejm. Również dziewięcioletnia kadencja każdego z nich jest indywidualna. Ponowny wybór na sędziego Trybunału jest niemożliwy[36]. Prezes i Wiceprezes Trybunału powoływani są przez Prezydenta spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego[37]. Sędziowie Trybunału są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji[38], nie mają prawa przynależności do partii politycznych ani związków zawodowych[39]. Podobnie jak innym sędziom przysługuje im immunitet[40].

Trybunał Stanu

 Osobny artykuł: Trybunał Stanu.

Historia

W polskiej tradycji ustrojowej procedura odpowiedzialności konstytucyjnej przewidziana była w obu konstytucjach okresu międzywojennego. Obie ustawy zasadnicze zakładały utworzenie oddzielnej instytucji sądowej w postaci Trybunału Stanu (TS). Istnienie tego organu przewidywała również mała Konstytucja z 1947, jednak z braku stosownych ustaw Trybunał nie powstał. Z kolei Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w ogóle jego kwestię pomijała. Ponowne powołanie Trybunału Stanu nastąpiło dopiero po noweli konstytucyjnej z 26 marca 1982 oraz uchwaleniu Ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu[41]. Skuteczność funkcjonowania Trybunału Stanu budzi jednak liczne wątpliwości, gdyż przeważnie postępowania dotyczą osób już niepiastujących urzędu, w ciągu całej swej działalności swoje zakończenie przed Trybunałem znalazła jedynie afera alkoholowa[42].

Pozycja ustrojowa i rola

Podobnie jak Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu stanowi część władzy sądowniczej[27]. Odpowiedzialność przed nim ponosi się za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania[43]. Dotyczy to osób piastujących następujące funkcje[43]:

  • Prezydent Rzeczypospolitej;
  • Prezes Rady Ministrów i członkowie Rady Ministrów;
  • Prezes Narodowego Banku Polskiego;
  • Prezes Najwyższej Izby Kontroli;
  • członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;
  • osób, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem;
  • Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych.

Orzekane kary uregulowane są ustawowo[44]. Ustawa o Trybunale Stanu przewiduje[45]:

  • utratę czynnego i biernego prawa wyborczego;
  • zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych i organizacjach społecznych;
  • utratę wszystkich lub niektórych orderów, odznaczeń i tytułów honorowych;
  • utratę zajmowanego stanowiska, z którego pełnieniem związana jest odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu,
  • za przestępstwa i przestępstwa skarbowe – kary przewidziane w ustawach.

Ponadto odpowiedzialność ponosić mogą posłowie i senatorowie za prowadzenie działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego lub za nabywanie tego majątku – w obu wypadkach Trybunał może orzec o utracie mandatu[46].

O postawieniu przed Trybunałem Stanu decydować mogą[45]:

  • Zgromadzenie Narodowe – w odniesieniu do Prezydenta;
  • Senat – w odniesieniu do senatorów;
  • Sejm – w odniesieniu do pozostałych osób.

Skład

W skład Trybunału Stanu wchodzi przewodniczący, jego dwóch zastępców oraz 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona parlamentarzystów i na okres kadencji Sejmu[47]. Funkcję przewodniczącego z urzędu sprawuje Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego[48]. Jego zastępcy oraz minimum połowa składu powinni mieć kwalifikacje uprawniające do piastowania funkcji sędziego[47]. Członkowie Trybunału są niezawiśli i podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom[49]. Z racji pełnionego urzędu przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobista[50].

Problemy wymiaru sprawiedliwości w Polsce

Polskiemu wymiarowi sprawiedliwości zarzuca się brak rozliczeń z PRL[51](tzw. mordy sądowe), nadużywanie tymczasowego aresztowania, stosowanie tzw. aresztu wydobywczego, słabe przygotowanie w sprawach gospodarczych[52][53][54][55][56],nepotyzm[57][58], nieskuteczność postępowań dyscyplinarnych, kupowanie przedterminowych zwolnień z więzienia[59] oraz bałagan organizacyjny[60], z gubieniem materiału dowodowego włącznie[61][62].

Aspekty organizacyjne

Głównym problemem wymiaru sprawiedliwości w Polsce jest jego niewydolność przejawiająca się w przewlekłości postępowań[63][64], przy czym jakość usług sądowniczych jest bardzo nierówna i znacząco odbiega od siebie w poszczególnych sądach[65], bardzo długie okresy oczekiwania na opinie biegłych[66], skrajny legalizm, tuszowanie błędów[67] i brak proporcjonalności w stosowaniu środków przymusu[68] i wysokie koszty funkcjonowania[69]. Równocześnie polskie sądownictwo znajduje się znacznie powyżej europejskiej średniej jeśli chodzi o stan zatrudnienia oraz wysokość finansowania[70][71]. W Polsce na 100 tys. mieszkańców przypada 25,8 sędziów (dla porównania we Francji 11,9, w Estonii 17,8)[72]. Równocześnie, pomimo zaległości orzeczniczych znaczna liczba sędziów jest delegowana na stanowiska urzędnicze w ministerstwie sprawiedliwości[73].

Według sędziego Jacka Ignaczewskiego, problem niskiej efektywności funkcjonowania sądownictwa w Polsce wynika z konfliktu kompetencyjnego oraz przekonania części środowiska sędziowskiego, że niezawisłość sądownictwa powinna obejmować także czysto organizacyjną stronę funkcjonowania sądów, do zarządzania którą jednak sędziowie nie mają ani kwalifikacji ani instrumentów. Ingaczewski uważa reformę ustrojową sądów powszechnych za krytyczny warunek dokończenia reformy ustrojowej w Polsce[74]. Według sędziego Jacka Przyguckiego ogromne koszty i opóźnienia generuje nagminne nadużywanie uchylenia sprawy do ponownego rozpatrzenia przez sądy odwoławcze w sytuacji gdy powinien po prostu zostać wydany wyrok[75].

Do 2012 roku nieuregulowana była kwestia przesyłania pism do sądów w postaci elektronicznej, ze względu na wyłączenie sądownictwa z przepisów ogólnych ustawy o informatyzacji. Wobec braku innych przepisów pisma przesyłane w postaci elektronicznej do sądów były traktowane w sposób niespójny, w zależności od lokalnej interpretacji. W 2011 roku Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok zgodnie z którym w postępowaniu przed sądem administracyjnym skuteczne jest przesłanie pisma do sądu pocztą elektroniczną zaś za datę złożenia uznaje się moment wysłania pisma z komputera nadawcy[76].

Areszt wydobywczy

W 2009 roku sąd apelacyjny w Krakowie zwrócił uwagę na patologiczną praktykę skutkującą przewlekłością postępowania prokuratorskiego oraz często przedłużającym się przetrzymywaniem podejrzanego w areszcie (areszt wydobywczy):

Przyczyną długiego prowadzenia postępowań przygotowawczych w sprawach gospodarczych jest niewłaściwa praktyka polegająca na przedstawianiu zarzutów, a następnie weryfikowaniu przy pomocy biegłych, czy określone zachowania zostały dokonane z naruszeniem przepisów prawa bądź zasad obrotu gospodarczego. Bezspornym jest, że porządek czynności winien być odwrotny. W pierwszej kolejności należy zweryfikować, czy określone praktyki w zakresie szeroko rozumianego obrotu gospodarczego stanowią naruszenie określonych reguł rządzących obrotem gospodarczym i wyczerpują znamiona czynów karalnych, a dopiero w dalszej kolejności przedstawiać zarzuty osobom, które podejrzewa się o ich popełnienie[52]

Z tytułu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka za niesłuszne aresztowania lub przewlekłość postępowania Polska wypłaciła w 2009 roku 5,5 mln zł, zaś za niesłuszne skazanie – 440 tys. zł[77]. W 2006 roku przed ETPC przeciwko Polsce złożono 51 spraw o przewlekłość postępowania w sprawach cywilnych na podstawie art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, z czego w 42 przypadkach stwierdzono naruszenie art. 6 przez polski wymiar sprawiedliwości[78]. W 2011 Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy w rezolucji skrytykowało Polskę za ignorowanie obowiązku wykonywania orzeczeń Trybunału Praw Człowieka m.in. w zakresie przewlekłości postępowań sądowych oraz nadużywania aresztów tymczasowych[79], zaliczając Polskę do grupy dziewięciu krajów, które ignorują obowiązek wdrażania wyroków ETPCz do swojego porządku prawnego[63]. W 2011 roku złożono 4,5 tys. skarg na przewlekłość działania sądu, najwięcej w sprawach cywilnych, następnie w karnych i gospodarczych. Łączna suma odszkodowań wypłaconych z tego tytułu wyniosła 2,4 mln zł[80].

 Osobny artykuł: Areszt wydobywczy.

Tendencja ta od 2006 roku stopniowo się poprawia — sądy w sprawach gospodarczych częściej orzekają inne środki niż areszt tymaczasowy. W 2006 roku w sprawach gospodarczych areszt tymczasowy zastosowano wobec 177 osób, w 2008 wobec 75, w 2011 wobec 30([81]. Równocześnie wzrastają jednak kwoty odszkodowań z tytułu niesłusznego aresztowania — w 2009 niesłuszne skazania, aresztowania, zatrzymania i stosowanie innych środków zabezpieczających kosztowały Skarb Państwa 5,3 mln zł, w 2010 — 11,3 mln a w 2011 — 14,5 mln zł[82].

Przewlekłość

Z kolei według Trybunału Konstytucyjnego postępowanie cywilne w Polsce jest "kosztowne i długotrwałe"[83]. W sądach cywilnych w 2010 roku był ok. 915 tys. spraw zaległych z przeszłych lat, a ponad 2,2 tys. spraw trwało ponad 8 lat (niektóre – od kilkunastu)[84].

Reformy

Po 1989 roku organizacje pozarządowe wielokrotnie apelowały o reformę wymiaru sprawiedliwości, która miałaby te problemy rozwiązać[85][86]. W latach 2008-2011 przy stowarzyszeniu sędziów "Iustitia" działał Zespół ds. Poprawy Funkcjonowania Sądownictwa, który opracował szereg propozycji zmian w przepisach mających na celu usprawienienie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W 2011 roku Zespół zakończył działalność informując, że jego postulaty są ignorowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości[87]. Środowisko sędziowskie obciąża przy tym winą za złe funkcjonowanie sądownictwa przede wszystkim istniejące przepisy prawne[88][89].

W 2010 roku Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury rozpoczęła program badania kompetencji i wiedzy, budowania profili kompetencyjnych oraz szkoleń specjalistycznych dla prokuratorów i sędziów[90]. Propozycje usprawnienia działania wymiaru sprawiedliwości są zgłaszane także przez środowisko sędziowskie[91][92][93] i prokuratorskie[94]. W szczególności dotyczą one ograniczenia zakresu kognicji[95] i uproszczenia procedury[94]. Na konferencji "Status sędziego 20 lat po transformacji ustrojowej w Polsce" w 2010 roku jako najpilniejszą reformę wymieniono ograniczenie kognicji sądów[96][97].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Art. 175 ust. 1 Konstytucji
  2. ↑ Art. 175 ust. 2 Konstytucji
  3. ↑ Art. 176 ust. 1 Konstytucji
  4. ↑ 4,0 4,1 Art. 179 Konstytucji
  5. ↑ Art. 178 ust. 3 Konstytucji
  6. ↑ Art. 178 ust. 2 Konstytucji
  7. ↑ Art. 181 Konstytucji
  8. ↑ Art. 180 ust. 1 Konstytucji
  9. ↑ Art. 180 ust. 2 Konstytucji
  10. ↑ Art. 182 Konstytucji
  11. ↑ Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 346. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  12. ↑ Art. 183 ust. 1 Konstytucji
  13. ↑ Art. 183 ust. 2 Konstytucji
  14. ↑ 14,0 14,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 339. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 333. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 335. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 336. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  18. ↑ Art. 184 Konstytucji
  19. ↑ Art. 185 Konstytucji
  20. ↑ Art. 186 ust. 1 Konstytucji
  21. ↑ Art. 186 ust. 2 Konstytucji
  22. ↑ Art. 187 ust. 1 Konstytucji
  23. ↑ Art. 187 ust. 3 Konstytucji
  24. ↑ Art. 187 ust. 2 Konstytucji
  25. ↑ Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 351. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  26. ↑ Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 352. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Art. 10 ust. 2 Konstytucji
  28. ↑ Art. 190 ust. 1 Konstytucji
  29. ↑ Art. 190 ust. 5 Konstytucji
  30. ↑ Art. 190 ust. 3 Konstytucji
  31. ↑ Art. 188 Konstytucji
  32. ↑ Art. 189 Konstytucji
  33. ↑ Art. 193 Konstytucji
  34. ↑ Art. 131 ust. 1 Konstytucji
  35. ↑ Ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 1997 r. Nr 102, poz. 643)
  36. ↑ Art. 194 ust. 1 Konstytucji
  37. ↑ Art. 194 ust. 2 Konstytucji
  38. ↑ Art. 195 ust. 1 Konstytucji
  39. ↑ Art. 195 ust. 3 Konstytucji
  40. ↑ Art. 196 Konstytucji
  41. ↑ Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 374. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  42. ↑ Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 375. ISBN 978-83-7206-142-3. 
  43. ↑ 43,0 43,1 Art. 198 ust. 1 Konstytucji
  44. ↑ Art. 198 ust. 3 Konstytucji
  45. ↑ 45,0 45,1 Ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu (Dz. U. z 1982 r. Nr 11, poz. 84)
  46. ↑ Art. 107, 108 i 198 ust. 2 Konstytucji
  47. ↑ 47,0 47,1 Art. 199 ust. 1 Konstytucji
  48. ↑ Art. 199 ust. 2 Konstytucji
  49. ↑ Art. 199 ust. 3 Konstytucji
  50. ↑ Art. 200 Konstytucji
  51. ↑ Jacek Szczęsny: Historia poprawiana przez sąd. Rzeczpospolita, 2011.
  52. ↑ 52,0 52,1 Sąd Apelacyjny w Krakowie, 10 września 2009, sygnatura II S 17/09, cytat za pismem 2107:/2010/35515IPSP/lP Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka
  53. ↑ Firma (Bestcom) niszczona bez powodu. Rzeczpospolita, 2010.
  54. ↑ Firma (Bestcom) upadła, dowodów wciąż brak. Rzeczpospolita, 2009.
  55. ↑ Przedsiębiorca to nie przestępca, ale nie dla urzędników. Gazeta.pl, 2010.
  56. ↑ Dalszy ciąg sprawy znikającego z magazynów Policji sprzętu (Alucon). prawo.vagla.pl, 2008.
  57. ↑ Zobacz kogo zatrudnia sąd. Syn sędziego, brat sędziego, syn sędzi.. gazeta.pl, 2010.
  58. ↑ NIK o naborze na stanowiska urzędnicze. Najwyższa Izba Kontroli, 2010.
  59. ↑ Jak kupić wolność?. Superwizjer TVN, 2011.
  60. ↑ Temida ma problem ze sprawnym procesem. Rzeczpospolita, 2011.
  61. ↑ Z sądu zginął dowód, ale nie wiadomo, kto go zabrał. Gazeta.pl, 2010.
  62. ↑ Dalszy ciąg sprawy znikającego z magazynów Policji sprzętu. Prawo.vagla.pl, 2009.
  63. ↑ 63,0 63,1 Janusz Zagórski: Wymiar sprawiedliwości na cenzurowanym. Rzeczpospolita, 2011.
  64. ↑ Zbigniew Bartuś: Jaka praca taka płaca?. Dziennik Polski, 2011.
  65. ↑ Sądy ciągle nierówno wydają wyroki. Rzeczpospolita, 2010.
  66. ↑ Wyniki DNA za 20 miesięcy, odciski palców za pół roku. Gazeta.pl, 2011.
  67. ↑ Urszula Wolak, Zygmunt Lizak: Za śmierć Claudiu Crulica nikt nigdy nie odpowie. Gazeta Krakowska, 2011.
  68. ↑ Polska ściga na potęgę. Po całej Europie. gazeta.pl, 2011.
  69. ↑ Zbigniew Bartuś: Ile nas kosztuje sprawiedliwość. Dziennik Polski, 2010.
  70. ↑ Efektywność polskiego sądownictwa w świetle badań krajowych i międzynarodowych. Forum Obywatelskiego Rozwoju, 2010.
  71. ↑ Raport Banku Światowego przygotowany we współpracy z Narodowym Bankiem Polskim. Polska: Prawne bariery dochodzenia praw z umów. Narodowy Bank Polski, 2006.
  72. ↑ Witold Kieżun: Sesja: Państwo i prawo. Ustrój Konstytucyjny. Sądownictwo. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.
  73. ↑ Braki kadrowe w sądach, ale nie w Ministerstwie Sprawiedliwości. Rzeczpospolita, 2011.
  74. ↑ Jacek Ignaczewski: Imponderabilia sądowe –ustrój. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 2010.
  75. ↑ Jacek Przygucki: Procedura karna: pół kroku naprzód, pół kroku w bok. Rzeczpospolita, 2011.
  76. ↑ Pismo do sądu można wysłać z domu e-mailem. Rzeczpospolita, 2012.
  77. ↑ Śledczy nie powinien wykładać wszystkich kart. Rzeczpospolita, 2010.
  78. ↑ European judicial systems. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ), 2008.
  79. ↑ Rada Europy gani Polskę. Rzeczpospolita, 2011.
  80. ↑ Rosną skargi na leniwe sądy. Rzeczpospolita, 2011.
  81. ↑ "PB": Biznesmen rzadziej siedzi. gazeta.pl, 2012.
  82. ↑ Miliony za niesłuszne więzienie. Rzeczpospolita, 2012.
  83. ↑ Trybunał Konstytucyjny: brak pozwolenia na budowę niezgodny z konstytucją. Polskieradio.pl, 2011.
  84. ↑ Zbigniew Bartuś: Niepoprawna sprawiedliwość. Dziennik Polski, 2011.
  85. ↑ Biznes apeluje o reformę wymiaru sprawiedliwości. Rzeczpospolita, 2010.
  86. ↑ Aresztować i zatrzymywać po ludzku. Dziennik Polski, 2010.
  87. ↑ Zespół Poprawy Funkcjonowania Sądownictwa.
  88. ↑ Psucie prawa.
  89. ↑ Polska 2015: Paranoja tworzenia polskiego prawa. gazeta.pl, 2011.
  90. ↑ Liczyć się będą: wiedza, postawa i umiejętności. Rzeczpospolita, 2010.
  91. ↑ Jak przyspieszyć procesy karne – propozycje legislacyjne sędziów okręgu opolskiego. Rzeczpospolita, 2010.
  92. ↑ Sędziowie proponują szybsze procesy karne. Rzeczpospolita, 2010.
  93. ↑ Żeby w sądach było sprawniej. Rzeczpospolita, 2010.
  94. ↑ 94,0 94,1 Sprawiedliwość po latach bywa karykaturą. Rzeczpospolita, 2010.
  95. ↑ Polska ma najdroższy wymiar sprawiedliwości w Unii Europejskiej. Dziennik Polski, 2010.
  96. ↑ Wymiar sprawiedliwości czeka na wizję. Rzeczpospolita, 2010.
  97. ↑ UCHWAŁA ZGROMADZENIA PRZEDSTAWICIELI SĘDZIÓW OKRĘGU SĄDU OKRĘGOWEGO W KRAKOWIE. 7 grudnia 2010.