Zimna wojna – stan napięcia oraz rywalizacji ideologicznej i politycznej pomiędzy Związkiem Radzieckim i autokratycznymi państwami socjalistycznymi uzależnionymi od ZSRR a demokratycznymi państwami kapitalistycznymi pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Zimnej wojnie towarzyszył intensywny wyścig zbrojeń spowodowany permanentnym stanem wzajemnej nieufności oraz ideologicznymi założeniami komunizmu dążącego do rozszerzania zasięgu światowej rewolucji proletariackiej z jednej strony, z drugiej zaś, dążeniami krajów zachodnich do powstrzymywania rozszerzania się wpływów ZSRR na świecie, przez promocję demokracji.

Geneza zimnej wojny

Zimna wojna umownie trwała od roku 1946 – rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów ZSRR – do rozpadu systemu państw satelitarnych ZSRR (Jesień Ludów) w 1989 i rozpadu samego ZSRR w drugiej połowie 1991 roku. Rozpad bloku sowieckiego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny.

W całym tym okresie konfrontacja między dwoma supermocarstwami toczyła się na wielu płaszczyznach: wojskowej, ideologicznej, psychologicznej, gospodarczej. Najistotniejszym elementem był technologiczny wyścig zbrojeń (w tym zbrojenia kosmiczne i rozwój technologii kosmicznych).

Za początek „zimnej wojny” w sensie pojęciowym, uważa się wystąpienie Winstona Churchilla w Fulton (USA) 5 marca 1946. W wystąpieniu Churchill stwierdził:

Jednak wcześniej, 9 lutego 1946 roku, Józef Stalin wygłosił przemówienie, w którym stwierdził, że „komunizm i kapitalizm nie mogą koegzystować” oraz ogłosił plan „przygotowania ZSRR w ciągu pięciu lat na każdą ewentualność”. Wystąpienie zostało odebrane na zachodzie jako „deklaracja III wojny światowej”. Nazwę tej deklaracji ukuł sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego William Douglas^[3]. Radziecki dyktator stwierdził że komunizm i kapitalizm nie mogą razem współistnieć i pewnego dnia musi nastąpić ich bezpośrednie starcie, stąd tez zdecydował o zatrzymaniu wszelkiego handlu z Zachodem oraz o rozpoczęciu budowy nowoczesnej broni, bez względu na to, jak wiele kosztowałoby to Związek Radziecki^[3].

Termin „zimna wojna” został wprowadzony w 1947 przez Amerykanina Bernarda Barucha^[4], by opisać pojawiające się napięcia między dwoma byłymi sojusznikami z czasów II wojny światowej.

Popularność zyskał dzięki książce znanego publicysty amerykańskiego Waltera Lippmana. Miała ona tytuł „Zimna wojna”. Stwierdził on w niej, że zakończył się okres koalicji antyhitlerowskiej, a rozpoczął się okres konfrontacji między mocarstwami zachodnimi i ZSRR.

Kolejnym sygnałem rozpoczęcia tego okresu była wypowiedź amerykańskiego sekretarza stanu Jamesa Byrnesa z 6 września 1946 ze Stuttgartu. Przedstawił on zasady polityki USA wobec Niemiec. Mówił o stałej obecności USA w Niemczech, którym stopniowo miała być przyznawana suwerenność. Poruszył także problem granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, którą określił jako tymczasową. Uważał też, że o jej przebiegu powinna zadecydować konferencja pokojowa.

12 marca 1947 r. prezydent USA Harry Truman podczas przemówienia w Kongresie zwrócił się do niego o przyznanie 400 milionów dolarów USD na pomoc dla Grecji i Turcji, które były zagrożone przez komunizm.

W maju 1947 r. podczas przemówienia w Princeton przedstawił on zasady „doktryny powstrzymywania”, znanej jako Doktryna Trumana. Bazowała ona na tezie o podziale świata na strefę amerykańską i strefę radziecką oraz odpowiedzialności USA za utrzymanie zasad kapitalistycznych na skalę światową. Założenia tej doktryny sformułował amerykański dyplomata George Kennan, radca ambasady USA w Moskwie w tamtym okresie. Według niego ekspansję ZSRR mogło powstrzymać „długotrwałe, cierpliwe – lecz zdecydowane i czujne – powstrzymywanie tendencji ekspansywnych”.

Działania podjęte przez USA w ramach realizacji tej doktryny to:

• wykorzystywanie propagandowe monopolu atomowego,
• organizowanie paktów militarnych (NATO, ANZUS),
• budowa sieci amerykańskich baz wojskowych wokół granic ZSRR i państw satelickich,
• pomoc wojskowa i ekonomiczna dla państw zagrożonych przez komunizm,
• pomoc w odbudowie Europy Zachodniej w postaci Planu Marshalla,
• wsparcie zbrojne państw przeciwstawiających się bezpośredniemu zagrożeniu ekspansją bloku komunistycznego (wojna koreańska).

W świetle zwycięstwa maoistów w Chinach doktryna powstrzymywania została uznana za zbyt pasywną i nieskuteczną. Zastąpiła ją opracowana przez J. F. Dullesa „doktryna odpychania” (ang. roll-back), czyli odepchnięcia komunizmu do granic ZSRR. Głównym elementem tej doktryny była „polityka balansowania na krawędzi wojny” poprzez groźbę zastosowania zmasowanego odwetu nuklearnego w wypadku lokalnego konfliktu^{potrzebne źródło}. W międzyczasie doszło do złamania przez ZSRR (1949) amerykańskiej przewagi nuklearnej i środków jej przenoszenia. W związku z tym nie mogła ona przynosić spodziewanych efektów. Doktryna zmasowanego odwetu była militarnym odpowiednikiem doktryny odpychania (wyzwalania).

Punktem szczytowym „zimnej wojny” był konflikt koreański^[4]. Zarówno w USA, jak i w ZSRR od 1953 r. zmienili się przywódcy. Prezydent Dwight D. Eisenhower obiecywał w kampanii wyborczej zakończenie konfliktu. Nikita Chruszczow, nowy przywódca partii KPZR od września 1953 r. stał się symbolem destalinizacji, zmienił stosunek do Jugosławii i zawarł układ w sprawie Austrii. W 1955 r. doprowadził do spotkania w Genewie przywódców: USA, Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR. Zmienił swe stanowisko w kwestii rywalizacji dwóch bloków, a nowością było stwierdzenie, że rywalizacja między nimi nie musi prowadzić do wojny światowej. W praktyce był to koniec „zimnej wojny”^{potrzebne źródło}, chociaż aż do 1990 roku trwała rywalizacja i wyścig zbrojeń między dwoma blokami, przedzielana fazami współpracy i ostrych konfliktów, takich jak: wojna wietnamska, kryzys kubański, blokada Berlina, Płd. Afryka czy wojna w Afganistanie.

Kolejny impuls do wygasania „zimnej wojny” dał upadek puczu moskiewskiego w sierpniu 1991, po którym odwołano trwające poprzez poprzednie czterdzieści lat stałe pogotowie bojowe sił strategicznych ZSRR i USA^[4].

Najważniejsze czynniki:

• rozpad Wielkiej Koalicji po zakończeniu II wojny światowej,
• dążenia Stalina do wywołania rewolucji komunistycznej na całym świecie,
• podział świata wskutek konferencji 1943 i 1945 roku,
• bezradność Zachodu wobec zmiany znaczenia słów używanych przez komunistów w wojnie propagandowej
• teza Stalina o niemożliwości koegzystencji świata socjalistycznego z kapitalistycznym oraz nieuniknioności wojny między Wschodem a Zachodem,
• zaniepokojenie wolnego świata rozprzestrzenianiem się sympatii do komunizmu w Europie Zachodniej,
• ekspansja radziecka na terenie Europy Środkowo-Wschodniej,
• poparcie dla partyzantki komunistycznej w Grecji i kurdyjskiej w Turcji oraz Iranie.

Konflikt w sprawie Niemiec

• różnice w traktowaniu stref okupacyjnych
• Sekretarz Stanu James F. Byrnes optował w Stuttgarcie 6 września 1946 r. za zniesieniem granic stref okupacyjnych Niemiec i udzieleniem pomocy w odbudowie przemysłu niemieckiego, określił granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej jako „rozwiązanie tymczasowe”.

Wojna domowa w Grecji

• Utworzono Rząd Jedności Narodowej, lewicowych republikanów, politycznego centrum i prawicowych monarchistów.
• 9-10 października Churchill i Stalin osiągnęli poufne porozumienie o podziale Europy.
• Październik 1944 w Grecji wylądowały wojska brytyjskie i greckie wojska królewskie.
• 1 grudnia – żądanie rozbrojenia lewicy, rozpad rządu jedności. 3 i 4 grudzień 1944 – wielokrotne masakry pokojowych demonstracji w Atenach, dokonane przez byłych kolaborantów. Premier Georgios Papandreu nie kontroluje sytuacji. Wybuch walk pomiędzy lewicowymi partyzantami ELAS (wojskowe ramię EAM), a byłymi formacjami kolaboracyjnymi, niezwłocznie wspartymi przez wojska królewskie, następnie także brytyjskie, czołgi, flotę, lotnictwo, przy dezaprobacie USA i milczeniu ZSRR,
• 12 lutego 1945 – umowa w Warkizie, o rozbrojeniu ELAS, budowie państwa demokratycznego, wspólnym tworzeniu sił zbrojnych, nigdy nie zrealizowana,
• początek terroru. Do daty pierwszych wyborów parlamentarnych popełniono 1289 mordów osób związanych z EAM-ELAS, 6.671 zranień, 31.632 tortur, 84 931 aresztowań. W kwietniu 1945 Brytyjczycy odwołują premiera Nikolaosa Plastirasa, przeciwnego zatrudnianiu w armii, nowej policji i więziennictwie byłych hitlerowców,
• 28 marca 1946 r. – komuniści wezwali do bojkotu wyborów. Przy absencji 45% zwyciężyła prawica. 1 września prawica wygrywa też referendum o utrzymanie monarchii,
• Jesień 1946 – powstaje partyzantka Demokratyczna Armia Grecji (DSE), uzyskując pomoc sąsiednich państw komunistycznych. Mimo brytyjskiego wsparcia monarchii, partyzanci osiągnęli liczne sukcesy militarne,
• 3 marca 1947 r. Królewski rząd zwraca się o pomoc do USA, Truman przeznacza 250 milionów dolarów, przekazując broń, personel wojskowy i pomoc gospodarczą,
• przy niedostatecznym wsparciu dla partyzantów, walki skończyły się ich zupełną klęską, w sierpniu 1949. Decydujące okazało się użycie amerykańskich bomb napalmowych.
• XXI wiek – Dopiero teraz ujawniane są materiały, dokumentujące poważne militarne zaangażowanie również ZSRR i pozostałych krajów bloku wschodniego, w tym Polski, w grecką wojnę domową^[5].

Doktryna Trumana (12 marca 1947)

• polityka USA mająca na celu pomoc dla narodów, które przeciwstawiają się próbom podporządkowania przez zbrojne mniejszości (o proweniencji komunistycznej) lub agresji z zewnątrz;
• Doktryna powstrzymywania komunizmu odnosiła się pierwotnie do Turcji i Grecji – 22 maja 1947 Truman przekazał 400 mln dolarów na ekonomiczną i wojskową pomoc dla tych krajów.

Plan Marshalla (22 czerwca 1947)

• 17 mld dolarów pomocy finansowej dla zniszczonej wojną Europy, wg pierwotnych planów nakierowanej głównie na państwa znajdujące pod okupacją Związku Radzieckiego. Plany te zostały zniweczone, przez odrzucenie, pod naciskiem Moskwy, pomocy amerykańskiej przez jej adresatów ze wschodniej Europy, w tym Polskę;
• 3 kwietnia 1948 r. Truman podpisał Europejski Program Odbudowy (ERP);
• plan czteroletni objął 16 państw, które odbudowały przemysł, handel, powstrzymały inflację i rozwój konfliktów społecznych;
• początek współpracy ekonomicznej i politycznej;
• Polska (9 VII) i Czechosłowacja zaakceptowały plan, ale pod wpływem Stalina musiały go odrzucić;
• państwa uczestniczące w planie założyły Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej.

Traktat brukselski

• 1947 roku utworzenie przez państwa komunistyczne Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych (Kominform). W odpowiedzi, państwa zachodnie podpisały w 1948 r. pakt brukselski powołujący Unię Zachodnią, zacieśniając współpracę między narodami;
• izolacja ZSRR na arenie międzynarodowej;
• wyścig zbrojeń, produkcja broni atomowej;
• ZSRR wszedł w posiadanie broni atomowej w 1949 r., łamiąc monopol atomowy USA.

Kryzys berliński

Wkrótce po wprowadzeniu planu Marshalla stało się jasne, że sama odbudowa gospodarcza nie wystarczy, i niezbędnym warunkiem dla przywrócenia równowagi w Europie jest również zapewnienie jej bezpieczeństwa militarnego. Stało się to szczególnie widoczne z powodu wybuchu I kryzysu berlińskiego w czerwcu 1948 roku.

Im bliższe realizacji były plany połączenia stref zachodnich i utworzenia państwa zachodnioniemieckiego, tym silniej Moskwa akcentowała poparcie dla utworzenia jednolitego państwa i demokratycznego rządu. Jej propozycje były przez USA stanowczo odrzucane. Zerwanie współpracy dwóch mocarstw wywołało dramatyczne konsekwencje w Berlinie, podzielonym tak jak Niemcy na część wschodnią i zachodnią. Część zachodnia leżała na terytorium należącym do ZSRR. Była otoczona przez radzieckie dywizje i niezabezpieczona przed atakiem, dlatego stanowiła łatwy cel dla Stalina, który przez wprowadzenie blokady mógł wzmóc presję na mocarstwa zachodnie i zmusić je do współpracy. Gdyby blokada powiodła się i udałoby się zmusić Amerykanów do wycofania się ze strefy zachodniej i przejąć ją, wzrósłby prestiż i siła ZSRR, natomiast zmalałaby wiara państw europejskich, głównie Niemiec, w potęgę USA. I kryzys berliński był więc swoistą próbą sił.

Bezpośrednią przyczyną nałożenia blokady było przeprowadzenie w strefach zachodnich reformy walutowej i wprowadzenie nowej waluty: marki niemieckiej. Reforma ta miała objąć także sektory zachodniego Berlina. 24 czerwca Związek Radziecki wstrzymał ruch kolejowy i dostawy żywności do zachodnich sektorów Berlina. Postawione przed tym faktem, Stany Zjednoczone mogły wybrać z trzech możliwych rozwiązań: mogły poddać się i pozwolić na włączenie całego Berlina do strefy sowieckiej, wysłać pancerne pociągi z rozkazem przebicia się do miasta (była to możliwość ryzykowna, ponieważ Rosjanie, postawieni przed groźbą wojny, mogliby nie wycofać się i podjąć atak, ale dawała szanse na szybkie zwycięstwo) lub uruchomić most powietrzny. Ostatnia możliwość oznaczała mniejsze zagrożenie i zacieśnianie współdziałania sojuszników, ale jednocześnie miesiące ciężkiej pracy, a na dodatek istniało ryzyko, że zawiedzie.

Prezydent Truman podjął decyzję pozostania w Berlinie oraz uruchomienia mostu powietrznego. Funkcjonował on przez okres ponad roku. Dzięki niemu mocarstwom zachodnim udało się dostarczać jedzenie i niezbędne surowce dla około 2,5 miliona mieszkańców zablokowanej strefy. Dziennie samoloty przewoziły około 13 tysięcy ton jedzenia i paliwa. Samoloty latały tak często i przewoziły tak wiele produktów, że w końcu transport powietrzny okazał się skuteczniejszy nawet od transportu ziemnego, stosowanego przed blokadą.

W obliczu tak przytłaczającego sukcesu USA, Związek Radziecki był zmuszony uznać, że dalsze utrzymywanie blokady jest bezsensowne. Została ona odwołana w maju 1949 roku. Zniesiono wtedy wszystkie ograniczenia w dziedzinie transportu, łączności i handlu. I kryzys berliński uznać można za zwycięstwo Ameryki, która wykazała się determinacją i cierpliwością, i nie pozwoliła na dalszą ekspansję ZSRR.

NATO

• USA
• Wielka Brytania
• Francja
• Belgia
• Holandia
• Luksemburg
• Dania
• Norwegia
• Islandia
• Kanada
• Portugalia
• Włochy

Układ Warszawski

• Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
• Polska Rzeczpospolita Ludowa
• Niemiecka Republika Demokratyczna
• Czechosłowacka Republika Socjalistyczna
• Albańska Republika Ludowa (zawiesiła współprace w 1962, wystąpiła z układu w 1968)
• Bułgarska Republika Ludowa
• Socjalistyczna Republika Rumunii
• Węgierska Republika Ludowa

Radio Wolna Europa

Od lipca 1950 roku audycje Radia Wolna Europa informowały, bez ingerencji cenzury, o rzeczywistej sytuacji w krajach demokracji ludowej.

Wojna koreańska 1950-1953

• zimna wojna przekształciła się w „gorącą” podczas wojny koreańskiej latach 1950-1953;
• kontynuacja polityki antykomunistycznej przez nowego prezydenta USA Dwighta Eisenhowera;
• Od zakończenia wojny w Korei podejmowano próby odprężenia.

Mur berliński

• Wobec decyzji Nikity Chruszczowa wojsko Niemieckiej Republiki Demokratycznej wznosi mur berliński 13 sierpnia 1961, izolując Niemcy wschodnie od sektorów Berlina pod administracją USA, Wielkiej Brytanii i Francji (Berlina Zachodniego).

Kubański kryzys rakietowy 1962

Wobec nieugiętej postawy Johna Kennedy’ego ZSRR jest zmuszone wycofać swoje pociski nuklearne z Kuby. Jednocześnie USA zobowiązują się nie dokonywać inwazji Kuby.

Integracja Europy Zachodniej

• 1949 r. – powołanie Rady Europy z siedzibą w Strasburgu;
• 1952 r. – wejście w życie układu o powstaniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, która przekształciła się w 1993 r. w Unię Europejską;
• 1959 r. – w Sztokholmie powstało Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA).

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE)

• rozpoczęła obrady w 1975 r. w Helsinkach z udziałem wszystkich państw Europy (z wyjątkiem Albanii).
• na konferencji omawiano tematy zebrane w tzw. „koszykach”: politycznym, gospodarczym oraz spraw humanitarnych i społecznych (prawa człowieka);
• w listopadzie 1990 r. na konferencji w Paryżu przyjęto „Paryską Kartę dla Nowej Europy”, deklarującą koniec zimnej wojny;
• w 1994 r. podjęto decyzję o przekształceniu KBWE w Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Koniec zimnej wojny

Pod koniec lat 80. i na początku 90. XX wieku miało miejsce wiele procesów i zdarzeń, które mogły świadczyć o zakończeniu zimnej wojny. Najczęściej wymienianym powodem załamania się systemu dwubiegunowego jest upadek Związku Radzieckiego 31 grudnia 1991. Natomiast, istnieje jeszcze kilka istotnych wydarzeń, na które należy zwrócić uwagę. Wśród nich często wymienia się następujące:

• Jesień Ludów. Rewolucje roku 1989, które obaliły ustroje komunistyczne i spowodowały upadek socjalizmu w wielu krajach Europy Środkowo-Wschodniej, począwszy od nasilenia ruchów opozycyjnych w Polsce do rozpadu Czechosłowacji.
• Zjednoczenie Niemiec. Ponieważ podział Niemiec na RFN i NRD był wynikiem konfliktu zimnowojennego między Wschodem a Zachodem, logicznym wydaje się wniosek, że upadek żelaznej kurtyny i zjednoczenie obu części państw niemieckich w październiku 1990 roku również miały oznaczać zakończenie Zimnej wojny.
• Przyjęcie Paryskiej Karty Nowej Europy. 21 listopada 1990 w Paryżu została podpisana tzw. Karta Nowej Europy, proklamująca koniec trwającej niemal pół wieku konfrontacji dwóch bloków polityczno-wojskowych oraz początek „nowej ery demokracji, pokoju i jedności”^[6].
• Rozwiązanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (28 czerwca 1991) i Układu Warszawkiego (1 lipca 1991). W 1991 roku zostały rozwiązane dwa najważniejsze sojusze Związku Radzieckiego – sojusz polityczno-wojskowy (Układ Warszawski) oraz sojusz gospodarczy (RWPG), co oznaczało ostateczny upadek systemu komunistycznego.
• Wycofanie wojsk rosyjskich z państw byłego Układu Warszawskiego. Terytorium Polski wojska radzieckie zaczęły opuszczać 8 kwietnia 1991 roku^[7]. 17 września 1993 roku została wycofana ostatnia grupa rosyjskich żołnierzy^[7].

Zobacz też

• akustyczny kotek
• czerwona panika
• doktryna Hallsteina
• doktryna Trumana
• maccartyzm
• wyścig kosmiczny
• wyścig zbrojeń

Przypisy

Bibliografia

1. Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996, ISBN 83-214-1072-3.
2. Johanna Granville, Pierwszy Domino The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press, 2004. ISBN: 1585442984.
3. Nicolas Lewkowicz, The German Question and the Origins of the Cold War, IPOC, Milan, 2008 ISBN 88-95145-27-5
4. Tomasz Betka: Wspólnoty Europejskie na arenie międzynarodowej w okresie zimnej wojny (pol.). UniaEuropejska.org, 2011-02-22. [dostęp 2011-02-23].
5. Piotr Skórzyński, Wojna światów. Intelektualna historia zimnej wojny, Wydawca W. Muszyński p.p., Warszawa, 2011, ISBN 978-83-933980-0-3
6. Wojciech Kostecki, Strach i potęga. Bezpieczeństwo międzynarodowe w XXI wieku. Warszawa: Poltext, 2012.

Linki zewnętrzne

• Cold War International History Project (ang.)